Pronađen pergament s kraja 12. veka

Do sada je najstariji dokument u Arhivu Vojvodine bila Carska povelja izdata Jovanu Mustafi u Beču 1565. godine kojom je potvrđeno njegovo plemstvo i pravo na posed, i u ovoj instituciji su bili ponosni na ovaj dokument.

Tajna izgubljenog kovčega

Dimitrije Kirilović je bio na čelu vojvođanskog Arhiva sve do početka Drugog svetskog rata kada su okupatori za komesara Arhiva postavili Rudolfa Šmita, koji je već 1941. godine otišao za Osijek, gde je prenosio određenu arhivsku građu za muzej Kulturbund. On je kontinuirano iznosio arhivsko blago u Beč, da bi 1944. godine pobegao u Češku, gde je privatno poneo (čitaj: ukrao) četiri sanduka. Kada su Rusi ušli u Prag, uhapsili su Rudolfa Šmita, u čijem stanu su pronađeni i kovčezi sa sadržajem iznetim iz Novog Sada. Komisija za zločine okupatora je popisala sadržaj kovčega, a 1945. su kovčeg predali jugoslovenskom poslanstvu u Pragu koji ga je kasnije predao Komisiji u Beogradu. Posle dugo godina, 1959. godine, uz detaljan zapisnik, beogradska komisija predaje kovčege prvobitnim vlasnicima, Arhivu Vojvodine.

– Svu tu građu naši arhivisti su se trudili da rasporede u arhivske fondove kojima oni pripadaju i to je posao koji je odmah urađen. No, ostavili su jednu neobeleženu kutiju u depou sa dokumentima za koja nisu znali gde tačno, u koje fondove da rasporede. Na kutiji je samo zatečena cedulja na kojoj je pisalo: „Nije sa teritorije Jugoslavije“. Imao sam tu sreću da nabasam u depou na tu kutiju i odmah mi je njen sadržaj bio potpuno čudan. Bile su to četiri računske knjige, dakle pisane na papiru, ali uvijene – povezane sa koricama od pergamenta na kojima je, takođe, bilo zapisa, priseća se za naš list arhivista Zoran Stevanović trenutka kada je otkrio kutiju.

Po njegovim rečima, naravno, nije se odmah znalo da se došlo do preostalog sadržaja iz čuvenih Šmitovih kovčega, a naročito da je u pitanju toliko stari dokument. Na pitanje, koji mu je pored tog prvog trenutka kada je otvorio kutiju u depou bio najuzbudljiviji tokom godinu i po dana koliko su trajale razne analize da bi se starost dokumenta utvrdila, Zoran Stevanović nam je ispričao susret sa najistaknutijim srpskim bibliologom Lazom Čurčićem iz Titela, koji je upravo ove godine, povodom 90 godina života dobio priznanje od Biblioteke Matice srpske.

Naravno, nakon sugestija Laze Čurčića usledila su brojna ispitivanja uz svesrdnu podršku svih u Arhivu Vojvodine. U monografiji „Put dokumenta“ radi se o naučnoj potvrdi starosne vrednosti kodeksa – knjiga i pergamenata arheografsko-paleografskom analizom, merenjem radioaktivnim izotopom ugljenika 14S, te proučavanjem papira i vodenih znakova. O uzbudljivom putu otkrivanja dokumenta u knjizi svedoči i deo Dnevnika istraživača koji pokazuje koliko je sastanaka bilo u Arhivu Vojvodine, Narodnoj biblioteci Srbije, zatim u Institutu „Ruđer Bošković“ u Zagrebu gde je vršena posebna analiza dokumenata, te analize vodenih znakova o kojima postoji i posebno poglavlje u knjizi. O istoriji nastanka i proučavanja papira i vodenog znaka pisala je mr Lidija Mustedanagić, a o vodenim znacima u kodeksima Arhiva Vojvodine Đerđ Mor. Zoran Stevanović je, između ostalog, pisao o rezultatima analize pergamentnih listova, a o pergamentu kao podlozi za pisanje Radmila Petrović. Naučnu potvrdu starosti ovih dokumenata Arhiv je dobio i zvanično od Instituta „Ruđer Bošković“ iz Zagreba. Dr Ines Krajcar Bronić i dr Nada Horvatinčić su poslale svoju ekspertsku analizu uzoraka pergamenta koja je urađena merenjem ugljenikovog izotopa 14C koja je nedvosmisleno pokazala da je starost fragmenta „Brevijara“ koji se čuva u Arhivu Vojvodine prelaz 12. na 13. vek. Tačnost utvrđene starosti su potvrdili i brojni eksperti iz inostranstva.

Sadržaj Brevijara

„Brevijar“ je pergamentni list koji sadrži fragment rukopisa bogoslužbenog teksta za dane prve i druge sedmice Četrdesetnice. Sa obe strane je ispisan dvostubačno latinskim jezikom, karolinškom minuskulom, kaligrafski. Prema podacima iz obaveznih evidencija o arhivskoj građi koji arhivi vode na osnovu Zakona, ovaj fragment rukopisa je najstariji dokument u Arhivu Vojvodine, i jedan od najstarijih dokumenata u svim arhivima u Srbiji i predstavlja jedinstven, raritetni primerak ukupne rukopisne baštine u ustanovama zaštite kulturnih dobara Republike Srbije.

Pokazalo se da su i ostalih pet pergamentnih listova veoma značajni i da predstavljaju fragmente tri rukopisa: Justinijanove institucije, 14. vek; Misal, 14-15. vek i Biblija s tumačenjima, 14-15. vek.

Postavlja se pitanje, mogu li „čuvari večne vatre, vladari istine i svedoci istorije“ na bolji način da obeleže Svetski dan arhiva i svojih 90 godina postojanja!

Ministarstvo unutrašnjih dela Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca je 1926. godine osnovalo Državnu arhivu u Novom Sadu i postavilo dr Dimitrija Kirilovića za arhivara. Tim činom otpočeo je devedesetogodišnji rad arhiva na čuvanju, obradi i zaštiti arhivske građe. Osnivački akt Ministarstva nije pronađen tako da se ne zna tačan dan osnivanja, no godina je nesporna. Upravni odbor Arhiva Vojvodine je usvojio Statut Arhiva i 9. jun – Međunarodni dan arhiva sveta – proglasio danom obeležavanja svog osnivanja. U svojoj osnovnoj delatnosti, zaštiti pisane reči, Arhiv je menjao mesta stanovanja od Novog Sada, preko Petrovaradina, do Sremskih Karlovaca i 1989. godine se smestio u adaptiranu zgradu bivšeg sudskog zatvora podignutog 1901. godine prema projektu arhitekte Đule Vagnera. Danas je spomenik kulture. Desetine arhivista, istoričara i intelektualaca, 16 direktora, veliki broj istraživača, pomno je čuvalo, obrađivalo i prezentovalo bogatu arhivsku građu. Rade to i danas veoma uspešno 70 zaposlenih u Arhivu.

Arhivski fondovi i zbirke sačuvani su pretežno u razdoblju od 17. do 20. veka, potiču od županijskih registratura Habzburške i Austrougarske monarhije, Ilirske dvorske kancelarije, Banske uprave Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno Jugoslavije, ratnih, posleratnih svedočanstava pošasti II svetskog rata.

Arhiv Vojvodine za dva dana, na Međunarodni dan arhiva, obeležava 90 godina postojanja, a jubilej obeležavaju promocijom knjige „Put dokumenta“ u kojoj su publikovane metode i rezultati istraživanja vremena nastanka najstarijih arhivskih dokumenata u ovoj instituciji. Podsetimo, prošla godina Arhivu je podarila tri velika rezultata: prvo, osnivanje laboratorije za restauraciju i konzervaciju dokumenata; otkrivanje najstarijeg dokumenta iz 13. veka, i prvo gostovanje Arhiva u inostranstvu, u Austriji, sa izložbom „Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat“. Knjigom „Put dokumenta“ koju su priredili arhivisti Zoran Stevanović i Vesna Bašić krunisan je višegodišnji naporan rad istraživača i analitičara, ali i radost otkrića.

Nepogrešiva procena Laze Čurčića

„Vesna Bašić i ja smo nekako od samog početka slutili da su dokumenta stara, ona na papiru. To je ona neka luda intuicija istraživača… Prvog aprila prošle godine smo otišli u Titel kod Laze Čurčića, poznatog bibliotekara u penziji, jednog od naših najvećih bibliologa. Nikada neću zaboraviti Lazu koji je posle pomnog pregledanja spisa podigao pogled i rekao: „Papiri su stari, proučite ih svakako. No, batalite to, usredsredite se više na ovaj pergament u koji su upakovani, ovo je starije od tih papira bar 400-500 godina.“ Tada sam se smrzao jer znam koliko je Laza nepogrešiv kod takvih stvari. Šta sam mogao da mu kažem osim da se ne šali s nama, jer, bio je 1. april, a on se nasmejao i rekao da ovaj pergament koji je pred nama svakako nije šala, ispričao je arhivar Zoran Stevanović za list Danas.