Kolonizacije Vojvodine

P { margin-bottom: 0.21cm; }Godine 1782. pojavio se jedan članak pod naslovom Mađarska: nevina tekovina, u kojem se između ostalog kaže: „U Mađarskoj na 1 kvad. milju dolazi 750 ljudi. Tome odgovara poreski prihod od 2.250 francuskih funti. U Francuskoj pak na 1 kvad. milju dolazi 2400 ljudi i tome odgovara poreski prihod od 32000 francuskih funti. Shodno tome je u Francuskoj poreski prihod 13 puta veći nego u Mađarskoj.“ Autor ovog priloga je od Josifa II otvoreno zatražio da poveća broj stanovništva Mađarske. On piše: „Ovde se Josifu II naprosto nudi jedna mirna tekovina, bez ijednog zamaha mačem, bez prolivanja krvi, a na dobrobit svih, pa bi takav jedan poduhvat zaista bio vredan kao celo jedno kraljevstvo…“

Ovi redovi delovali su veoma podsticajno i mora da su blagotvorno delovali i na samog cara. Štaviše, oni mora da su ga podstakli da još zdušnije podrži i potpomogne nemačku kolonizaciju u Mađarskoj. Pri tome nisu naseljavani samo kameralni domeni i privatna dobra nego i zemljišna dobra rasformiranih manastira i crkvenih fondova; naseljavani su nemački seljaci, tako da je broj stanovništva znatno porastao. Močvare su odvodnjavane i isušivane, a na uvećanim površinama njiva i oranica povećana je poljoprivredna proizvodnja. Žitarice, naročito pšenica iz Bačke i Banata, postale su vrednim i traženim trgovinskim dobrima koja su na berzi uvek bila na ceni.

Državna kolonizacija Bačke i naseljavanje Nemaca u tom području, započeti za vreme Marije Terezije, planski je nastavio Josif II. Ova dva razdoblja kolonizacije, koja vremenski slede jedno za drugim – terazijansko i jozefinsko – tesno su međusobno povezana, ali se u mnogo čemu bitno razlikuju.

Već u vreme vladavine carice Marije Terezije Josif II je vršio određeni uticaj na tok kolonizacije, a kada je stupio na presto (1765. – prim. ur.) onda je cela stvar potpuno dospela u njegove ruke, pa je u tom sklopu i došlo do bitne promene i ceo kolonizacijski poduhvat ubrzo je dobio tipično jozefinski karakter. U svim ukazima i odredbama kojima je car usmeravao kolonizaciju osećalo se da iz njih provejava istinska prosvetiteljski duh. Okolnost da su sada u kolonističkim selima sada bili prihvaćeni i protestanti kao dobro došli naseljenici ima pre svega da se zahvali samom caru. I u načinu na koji su naseljenici zbrinjavani jasno se osećao i video uticaj samoga cara; privilegije koje su dodeljivane doseljenicima bile su darovi narodu blagonaklonjenog cara.

Josif II je kolonizaciju shvatao kao izuzetno važnu privrednu stvar u interesu države. On je veoma ozbiljno uzimao devizu merkantilizma – ubi populus, ibi obulus (gde je narod, tu je i novac); za njega je u toj rečenici iskazano stanovište apsolutističke državne teorije predstavljalo ne samo realni privredni cilj nego i sredstvo za usrećivanje njegovih podanika. Kolonistička mesta, podignuta uz pozamašne novčane investicije, trebala su, privredno ojačana da budu od opšte koristi i blagodeti. Kao potvrdu tog stanovišta valja ukazati na sledeću rečenicu: „Ima li država, i kada će to biti, nade da ubere makar samo 4-procentnu kamatu od uloženog kapitala?“ To pitanje je jednom prilikom postavio dvorski kancelista Eger kroz čije je ruke prošao veliki deo akata u vezi sa kolonizacijom Bačke u jozefinsko doba. I to sasvim jednostavno i objektivno pitanje jednog državnog činovnika izuzetno je karakteristično, jer ono svedoči o tome da je cela kolonizacija bila zasnovana na privrednim ciljevima. Politika naseljavanja bila je, shodno tome, državna privredna politika u pravom smislu reči. Pozvani nemački kolonisti imali su zadatak da vrednim radom iskoriste plodno, devičansko tlo Bačke, i to znači da postanu vredni zemljoradnici i dobre poreske platiše. Ali nije samo nemački seljak obavio svoj zadatak nego je i nemački zanatlija dao svoj veliki doprinos razvoju privrede Bačke.

Ko se malo pozabavi odgovarajućim aktima i dokumentima u vezi sa kolonizacijom, naići će u mađarskim istorijskim knjigama na veoma rašireno mišljenje, da je Josif II sa svojom kolonizatorskom politikom zapravo hteo da sprovede germanizaciju, što je u svakom slučaju netačno, Josif II nije hteo nikoga da ponemči; on je poznavao svoje zemlje i narode i bio je svestan toga da nijedan narod neće pristati na to da bude asimilovan ili da mu se oduzme njegov maternji jezik. Upravo mu je ta i takva ideja bila sasvim strana, jer mu je narodnost naprosto bila sveta i u njoj je video najviše dobro i sreću ljudi. Josif II je visoko cenio Fridriha Velikog. Ono što je ovaj plemeniti i velikodušni vladar često ponavljao: „Neka svako postane srećan po svom nahođenju“ – to je i Josif II želeo svojim podanicima, pogotovo u vezi sa narodnošću i maternjim jezikom.

Neki koji preteruju tvrde da je kolonizacija Josifa II isto što i germanizacija zameraju mu što je i on, što su to već činili car Karlo i carica Marija Terezija, u oslobođena područja od Turaka među Srbe i Rumune naselio Nemce, a ne Mađare. Mađarska nacionalna istoriografija izričito odbacuje kolonizaciju Nemaca/Švaba i označava taj istorijski poduhvat kao neprijateljski čin u odnosu na Mađare (Agardi Ferenz: A Svabok bejovetele… Budapest 1946, 288). S tim u vezi ćemo samo napomenuti da je za naseljavanje pustog i nenastanjenog područja oslobođenog od Turaka broj Mađara bio previše mali. Kao što je poznato, Josif II sproveo je prvi popis stanovništva u Mađarskoj. Na osnovu tih popisa tadašnja >>>Mađarska je 1785. imala 7.008.574 žitelja; 1786. 7.044,462 i 1787. 7.116.789 stanovnika. Popis stanovništva nije, nažalost, bio sproveden na osnovu maternjeg jezika. Gradovi su većim delom bili naseljeni Nemcima, a od 11.402 trgovišta i sela 1787. bila su samo 3.688 mađarska, 5.789 slovenska, 1.024 rumunska i 921 nemačka naselja. Da je Bačka naseljavana Mađarima, onda bi čisto mađarski predeli, koji su takođe bili prilično slabo nastanjeni, ostali sa još manje ljudi, pa ta unutrašnja kolonizacija ne bi doprinela ostvarenju pravog cilja kolonizacije – povećanju broja stanovništva. Mađarska naprosto nije bila u stanju da Bačku popuni mađarskim življem. Ali isto tako treba reći da je upravo pod Josifom II, i zahvaljujući njemu, nastalo nekoliko mađarskih sela. Pri svemu tome se ne sme smetnuti s uma da je Josif II težio da zapadnoevropsku kulturu presadi u naš zavičaj. On je bio fiziokrata, to znači pristalica državnopravnog učenja koje je poljodelstvo smatralo osnovom državnog privređivanja, pa mu je otuda i davao prednost u odnosu na zanatstvo i trgovinu. Fiziokrati su bili veoma naklonjeni seljačkom stanovništvu i veoma su cenili seljaka, koji je svojim privređivanjem obezbeđivao neophodnu hranu. Fridrih Veliki, koji je takođe bio naklonjen tom agrikulturnom sistemu, zapisao je: „Poljoprivreda je najvažnija grana privređivanja, bez nje ne bi bilo ni trgovaca, ni pesnika, ni filozofa; samo je ono pravo i istinsko bogatstvo, što nam zemlja daje.“ I Josif II je bio uveren u to da je zemlja najizdašniji izvor sa kojeg nam dolazi sva snaga i svekoliki blagoslov. U našim seljačkim kućama se neretko susrećemo sa slikom na kojoj su prikazani razni društveni staleži, i to od prosjaka do cara, a svi oni svoj svakodnevni hleb zahvaljuju seljaku. Ispod te slike mogu se ispričati sledeći stihovi ili izreke:

Car kaže: Zahtevam da se plati danak.

Plemić kaže: Moje dobro je slobodno.

Pop kaže: Meni pripadaju crkveni prilozi.

Jevrejin kaže: Ja moram od profita da živim.

Vojnik kaže: Ja ništa ne plaćam.

Prosjak kaže: Ja ništa nemam.

Seljak kaže: Ja se Bogu povinjavam,

I ja moram svu šestoricu da izdržavam.

U ovim redovima provejava duh onog državnoprivrednog učenja koji je u vreme kolonizacije inspirisao vladare, vodeće državnike, učene ljude, duhovnike tog vremena. Ovo fiziokratsko učenje prožimalo je i ceo ovaj kolonizacijski poduhvat; najjednostavnije rečeno, ova zamašna kolonizacija seljaka bila je prirodno čedo fiziokratskog učenja. Car je pre svega pozvao nemačke seljake da se nasele u ovim krajevima, podizana su velika sela, inženjeri i zemljomeri su odmeravali parcele i napuštene pustare i objedinjavali ih u jedan celoviti atar, isušivana su močvarna područja; kolonisti su pored zemlje dobijali neophodne naprave za obradu zemlje, obrađivana, i brazde je bacano seme i tamo gde je ranije samo pasla stoka, sada je sve proklijalo, ozelenilo, da bi na kraju bogata žetva činila krunu svih napora uloženih u blagoslovenu zemlju.

Da je jozefinska kolonizacija bila prevashodno kolonizacija seljaka, potvrđuje zvanična statistika zabeleženim brojevima naseljenika, i to sa stanovišta njihovog zanimanja. Po Pregledu (Summarium) od 9. februara 1786. u Mađarsku se 1785. doselilo ukupno 4.443 porodice (oko 20.956 duša), od toga su 3.639 (82%) bile seljačke, a 804 (18%) zanatlijske porodice. Taj Pregled nam nadalje pokazuje da je 804 doseljenih zanatlija samo njih 225 nastavilo da se bavi svojim zanatom, a da se njih 579 opredelilo za zemljoradnju, te da su se pridružili seljačkom staležu. Od 4.443 kolonističke porodice 4.218 dobilo je svoju naseobinu, što predstavlja 94,4% od ukupnog broja, što sasvim jasno pokazuje da je kolonizacija imala seljački karakter.

Jedna relacija (izveštaj) od 9. oktobra 1876, daje nam statistički pregled kolonista Bačkog kameralnog područja od početka maja 1784. do kraja juna 1786. U tom periodu se u Bačku naselilo 3.040 kolonističkih porodica; od tog broja treba odbiti 267 porodica (1.802 suše), pošto je u međuvremenu 217 porodica izumrlo, 36 je otpušteno s pasošem, a 14 je pobeglo. Broj seljaka iznosio je 2.366, zanatlija 307, broj nadničara i udovica oko 100. Iz tih podataka se jasno da videti da je 85% bačkih nemačkih kolonista pripadalo seljaštvu, a da su samo 15% činili profesionalisti (zanatlije), nadničari i udovice, koji su naseljeni bez dodele zemlje. U svim jozefinskim naseljima se procenat seljaka kreće između 85 i 95.

P { margin-bottom: 0.21cm; }

Izdanje Kulturnog centra Vrbasa

Tekst koji objavljujemo je odlomak iz knjige o Vrbasu nemačkog autora Fridriha Loca u izdanju Kulturnog centra Vrbasa. Srpsko izdanje ove knjige je priredio pokojni profesor Novosadskog univerziteta, veliki germanista Tomislav Bekić. Reč je zapravo o knjizi priređenoj na osnovu dve knjige Fridriha Loca objavljene na nemačkom jeziku u rasponu od 40 godina (1935. i 1975. godine). Iako ima izrazito „zavičajni“ naslov i delove posvećene zbivanjima u lokalnoj zajednici, knjiga o Vrbasu je istovremeno ozbiljna sociološko-istorijska analiza društvenih procesa u Vojvodini u drugoj polovini 18. veka kad je ovaj kraj počeo da izrasta u snažnu, prosperitetnu agrarnu regiju u evropskim razmerama.

Izbor i oprema teksta redakcijski.