Soliter i smrt: „Tajni roman Gorana Grolovića“ Dejana Atanackovića

Stanari naizgled čine zajednicu, a u stvari su zbir otuđenih pojedinaca.

Susreću se, sasvim slučajno, ispred lifta, ulaza, na parkingu ispred ili kod najbliže stanice javnog prevoza.

Razmenjuju pozdrave i ono malo razgovora što vode sačinjeno je iz sve samih opštih mesta.

Soliter je istovremeno i simbol urbanizacije jednog društva, vidljivi izraz njegove sveopšte modernizacije.

Beograd, prestonica federacije južnoslovenskih naroda koji grade socijalizam (kako se verovalo: društvo tehnološki napredno a pravedno), je, od druge polovine 50-ih godina 20. veka, po okončanju olovnih vremena sukoba sa Informbiroom, od kako su obični građani počeli da osećaju blagodeti privrednog uspona zemlje, počeo da se širi po rubnim područjima, tamo gde su vekovima opstajala seoska domaćinstva, oranice, pašnjaci ili neplodni mulj uz obalu Save i Dunava.

Nikla su naselja koje čine nizovi višespratnica, istovetnih: sivih, masivnih, različitih jedino po kućnom broju koji nose, koja predstavljaju jugoslovenski doprinos arhitektonskom stilu rečitog naziva – brutalizam. (To što su sirovost i grubost betonskih konstrukcija osnovne karakteristike građevina u tom stilu ne znači da su one nužno ružne. Naprotiv, ima ih i skladnih i lepih.)

U naselju K., na obodu predratnog Beograda, nalaze se tri istovetna solitera, ulazi br. 35, 37 i 39, po čemu se jedino razlikuju.

Prostor na kome su sagrađeni, po svemu sudeći, nije bio obuhvaćen tzv. rejonskim pitanjem s kraja 19. i početka 20. veka, odnosno bio je van fokusa žestokih rasprava vlasti i opozicije Kraljevine Srbije dokle se prostire teritorija grada Beograda i, samim tim, dokle važe posebni urbanistički i građevinski propisi.

Bilo je to ruralno područje koje su činile bašte, vrlo slobodno raspoređene zbog odsustva neposredne kontrole gradske uprave, sa kapijom ispred i porodičnom kućom u dnu.

Polusrušena kapija, obrasla divljim rastinjem, ostala je kao uspomena na minula vremena, a obrisi nekadašnje kuće javljali su se na zidovima stanova u ulazu br. 37, zajedno sa drugim neobičnim pojavama, kao neka vrsta opomene novim stanarima.

Šaroliki svet stanuje u ulazu br. 37: sužbenici, radnici u industriji, par intelektualaca. Većinom su to, reklo bi se, došljaci u prestonicu, tzv. polutani, fizički prisutni u gradu a duhom i dalje na selu – simbol nedovršene modernizacije srpskog i jugoslovenskog društva u vreme socijalizma.

Vreme odigravanja radnje romana su osamdesete godine 20. veka: nakon decenije stabilnosti i prosperiteta jugoslovenskog društva, sve je bila prisutnija ekonomska kriza, koja se ogledala u nestašicama svakodnevnih potrepština kao što su ulje ili kafa, a potom i onog što je za funkcionisanje jedne države mnogo važnije, a to su fosilna goriva i električna energija.

Sve prisutnija je i politička kriza koju generišu republičke i pokrajinske partijske birokratije, a koja je kulminirala raspadom Jugoslavije u krvavom i besmislenom građanskom ratu. Autor vrlo diskretno, brojnim aluzijama slika vreme u kome se odigrava radnja romana, vreme u kome je i sam rastao kao tipično beogradsko dete date epohe.

Tako, u jednom odlomku u kome lik iz romana prepričava svoju košmarnu uspomenu, može se prepoznati ambijent: dobro poznati prolazi između zgrada i dvorišta u blizini Atanackovićeve osnovne škole i likovi koji nose imena njegova četiri druga iz klupe.

Glavna ličnost romana je Goran Grolović, prototip urbanog intelektualca i beogradskog kosmopolite u deceniji pred raspad socijalističke Jugoslavije.

Prevodilac je petparačkih krimi-romana, kojima, prevodeći ih, namerno potpuno menja sadržaj i smisao, gradeći tako svojevrsni skriveni roman u romanu. To je jedna vrsta subverzije, koja može da se tumači kao nepristajanje na „filosofiju palanke“, odnosno malograđanštinu, stanje duha prisutno u svakom društvu nezavisno od vladajuće ideologije, uvek pokornu trenutnoj vladajućoj eliti.

Kao što znamo iz „Bekstva od slobode“ Eriha Froma, prosečan se čovek teško nosi sa slobodom, jer ona zahteva odgovornost bez koje bi društvo pošlo putem samoubilačke anarhije, te se radije povinuje autoritetu koji mu se nameće.

Malograđanin se zato patološki boji svake promene, svega što je drugačije i svakog ko nije kao on, jer skretanje sa nametnutih utabanih staza ugrožava privid stabilnosti društva.

Malograđanština je dala nemerljiv doprinos rastakanju temelja Jugoslavije, stvaranju nacionalnih državica kroz rat i genocid i trasira im budućnost.

Grolovićeva partnerka je Andrea Raič, samosvesna devojka zvučnog slavjanoserbskog prezimena, još jedan proizvod urbanog i kosmopolitskog Beograda, onog koji danas postoji samo u tragovima. Slede: neuropsihijatar u penziji i jedan inženjer, kao prototipi racionalnog pogleda na svet, ekscentrični naučnik, koga prati trauma Golog otoka, te galerija karikaturalnih a realnih likova, poput babe koja dane provodi prikovana za špijunku na vratima svog stana ili večiti (makar samo amaterski) udbaš. Sve likove u romanu povezuje smrt.

Šta je to smrt? Držaćemo se naučnog objašnjenja: ako je život „jedinstveno organizovan i funkcionalan sistem prometa materije i energije“, sistem koji je nedeljiv, koji kao takav ostvaruje interakciju sa svojim okruženjem i koji se (sic!) samoreprodukuje, onda je smrt njegova suprotnost – trajni prestanak svake interakcije unutar datog sistema i sa okruženjem, te njegovo raspadanje na jednostavnije forme organskih i neorganskih materija.

Ne znamo za viruse, prokariote, arheje i niže eukariote kao što su biljke i gljive, ali znamo da životinje (bar one više) poseduju instiktivni strah od smrti, koji ih goni da reaguju kako bi izbegle smrtnu opasnost. I čovek, kao živo biće koje je u ekosistemu planete Zemlje otišlo najdalje u evolutivnom razvoju i našlo se na samom vrhu lanca ishrane, ima taj urođeni strah. Isti taj čovek je, kao jedino poznato živo biće koje apstraktno misli, tokom svog razvoja stekao svest o protoku vremena, te da je život prolazna pojava koja se uvek završava smrću jedinke. To je bolno saznanje, iako se svako ljudsko biće teši da se smrt uvek događa drugima.

Svako od nas bude tokom života svedok tuđe smrti. O njoj znamo već mnogo toga, ali isključivo posredno: pokojnik ne može da nam prenese sopstveno iskustvo smrti, a pitanje je da li ćemo u trenutku smrti mi sami išta osećati (u svakom slučaju, kao već mrtvi nećemo biti sposobni da se obratimo živima). Konačnog prestanka života se (makar to odbili da prinznamo) svi bojimo i iz tog, sasvim razumljivog, straha rađaju se različite upotrebe smrti radi ostvarivanja interesa živih, što sociolog Todor Kuljić naziva tanatopolitikom. Religija, čije rudimentarne oblike pronalazimo u pećinskim staništima od pre više desetina hiljada godina, nastala je, između ostalog, kao pokušaj objašnjenja fenomena smrti i pronalaženja utehe zbog njene neminovnosti.

Dakle, sve ličnosti iz solitera br. 37, u beogradskom naselju K. povezuje smrt. Ona dolazi iznenada, jedne „rano otoplele februarske zime, u doba uobičajeno jalovih nada da je proleće na pragu“. Goranu Groloviću i njegovim komšijama javljaju se mrtvi telefonskim pozivima: uvek isti, uvek u isto vreme. Grolovića poziva bivša supruga, Andreu Raič rođak sa kojim je delila stan, profesora neuropsihijatrije sin; nekoga poziva suprug, nekoga tetka, tašta ili neka druga ličnost od značaja. Zašto se svakom od likova u romanu javlja baš određen pokojnik? Pa, naslućujemo da je posredi nečista savest, kao u „Solarisu“ Stanislava Lema, gde Okean, jedno živo biće inteligencije koja prevazilazi ljudsku, ostvaruje kontakt sa Zemljanima koji ga istražuju. Kao izraz nemogućnosti da se sporazume sa ljudima, uprkos svoj svojoj inteligenciji, Okean materijalizuje osobe prema kojima su se posetioci sa Zemlje tokom života na neki način ogrešili, te ih goni nečista savest.

Pozivi pokojnika pokreću nečistu savest stanara solitera i lanac sve apsurdnijih događaja koji se, diskretnim naznakama autora, prepiliću sa početkom kraja i raspadom socijalističke Jugoslavije.

Na kraju, u opštem rasulu i slomu, nestaju i soliter i svi njegovi stanari. U ruševinama ostaje rukopis nedovršenog romana Gorana Grolovića, kao svojevrsno svedočanstvo opšteg raspada, kao Majstorov roman o Pontiju Pilatu, a Grolović i njegova pokojna supruga Lidija susreću se u jednom boljem svetu, kao što je onaj u kome su pronašli utočište Majstor i Margarita Nikolajevna, koji nisu mogli da opstanu u uslovima apsurdne stvarnosti prezasićene represijom i nasiljem. Jer, kako kaže profesor Voland, posmatrajući publiku moskovskog varijetea u kome njegova družina grešnika, osuđenih na večno ispaštanje sopstvenih grehova, prikazuje predstavu „raskrinkavanja crne magije“ – pakao, to su ljudi sâmi.

Mi, koji smo rođeni i rasli u socijalističkoj Jugoslaviji, koji smo svedoci da Beograd jeste bio svet (kako glasi poznata parola iz studentsko-građanskih protesta 1996/97), sami smo sebi napravili pakao, ne mogavši da se otrgnemo od sopstvenih poluznanja, stereotipa i predrasuda, pomešanih sa pohlepnošću i ambicijama, i u tom paklu se krčkamo već tri i po decenije.

Autor teksta je Ivan Hofman, istoričar, arhivski savetnik u Arhivu Jugoslavije.