Riječ sandžak je turska i osnovno joj je značenje zastava. U upotrebi na našim prostorima, bila je i njoj adekvatna riječ liva koja je arapskog porijekla i istog značenja. Mi smo ovu riječ upoznali u njenom razvijenom značenju, kada je ona označavala glavnu ili osnovnu teritorijalnu i upravno-vojnu jedinicu u strukturi Osmanske države. Dakle, u našoj historiji, ova se riječ javlja sa pojavom Osmanlija i razvijanjem njihove vladavine, tokom koje su nastala dva vida sandžaka.
Jedan vid je bio krajiški ili akindžijski sandžak, a drugi je bio sandžak koji se pojavljuje kao dio veće, tj. u stvari najveće formacije upravne vlasti unutar Osmanskog carstva, tj. Ejaleta. Akindžijski sandžak nastaje na graničnim teritorijama koje su polazna tačka za daljnja osmanlijska osvajanja i oni su karakteristični po širenju ili variranju teritorija i premještanju u skladu sa napredovanjem procesa osvajanja, tj. po činjenici da, kada se vlast na nekoj teritoriji koju Osmanlije osvoje stabilizira, ovi sandžaci se pomjeraju, a dotadašnje teritorije, koje su bile u njihovom nadleštvu postaju stabilni sastavni dio osmanske vojno-upravne organizacije, tj. sandžaci koji ulaze u određeni Ejalet. Ono što je zanimljivo za tzv. akindžijske sandžake bila je činjenica da je na njima stanovništvo bilo oprošteno od daća i poreza, kako bi podržavalo osmansku državu i njene snage u pohodima, a to isto stanovništvo je i kasnije na razne načine bilo uključeno u ratni napor Osmanskog carstva, tj. služilo je kao pomoćne trupe vršeći stražarske, logističke i druge slične zadatke kao što su gradnja puteva, itd., zbog čega su pripadnici tih snaga imali privilegije, prije svega, oprost od poreza i još neke druge privilegije, a kod nas su u takvim službama najviše služili pripadnici vlaških stočarskih plemena i bratstava. Dakle, sandžak je prvobitno imao osnovno upravno-vojno značenje, a u nas, tj. posebno na teritoriji kasnije srpske i crnogorske države, on je poprimio specifično značenje, tj. označavao je teritoriju na kojoj je nastala jedna posebna grupacija stanovnika sa svojom zasebnom kulturom, običajima i načinom života koja je historijski formirana kao čvrsta socijalna, politička, kulturna i duhovna zajednica.
Osmanlije su sandžake formirale prema razvoju opće vojne situacije i riječ je ušla u upotrebu kao pojam koji je označavao osnovnu vojno-upravnu jedinicu sistema uprave u okviru Osmanskog Carstva. Sav balkanski prostor je prošao kroz gotovo isti proces nastanka, prvo akindžijskih, a zatim stabilnih organizacionih jedinica – sandžaka, a za Srbiju je karakteristično da su nakon osvajanja Srbije, što se dogodilo tokom XV vijeka, nastala tri sandžaka, i to Vučitrnski, Kruševački i Smederevski sandžak, dok su dijelovi bivše Srbije, koji su ranije bili uključeni u Bosnu, tj. koji su postali dio Bosne nakon što je bosanski kralj Tvrtko Kotromanić, u situaciji kada u Srbiji nije bilo više legitimne vlasti, a na osnovu tazbinskog odnosa sa srpskom vladarskom kućom Nemanjića, proglasio sebe za kralja Srblja i uključio oblasti koje su graničile sa njegovom državom, kao dolinu Lima i Rašku u bosansku državu, koje Osmanlije nisu više nikada smatrale dijelom Srbije ma u kom vidu, pa se ona više nije javljala u nomenklaturi i organizaciji nekadašnjih srpskih teritorija koje su došle pod vlast Osmanlija i formalno ostale u takvom statusu sve do postizanja pune neovisnosti obnovljene Srbije u procesima od 1828-1832. itd, sve do1878. godine. Ono što danas podrazumijevamo pod pojmom Sandžak, a to su teritorije s obje strane rijeke Lim, koje su ostale sve do proglašenja neovisnosti Srbije i Crne Gore pod osmanskom vlašću, iako reducirane, ostale su u okviru osmanskog Carstva sve do 1912. godine, tj. do Prvog balkanskog rata, kada su ih okupirale (oslobodile) Srbija i Crna Gora, među sobom ih podijelile i u njima vladale sve do naših dana. Do tada su sandžaci, koji su nastajali na toj teritoriji, a radilo se o Novopazarskom i Plevaljskojm sandžaku, bili sastavni dio Ejaleta Bosna u kojem su bili Bosanski, Hercegovački, Zvornički (kasnije Tuzlanski), Kliški, Krčki ili Lički, Čazmanski, Požeški, Bihaćki i Srijemski sandžak. Ta struktura se mijenjala uporedo sa gubljenjem teritorija koje su Austrougarska i druge zemlje vraćale pod svoju vlast, ali je Ejalet Bosna ostao sa prvobitnih šest sandžaka sve do 1878. godine, odnosno 1908. godine, tj. do Aneksije Bosne i Hercegovine od strane Austrougarske, a egzistencija novopazarskog Sandžaka je završila sa osvajanjem ove teritorije od strane Srbije i Crne Gore 1912. godine.
Dakle, oblast današnjeg Sandžaka bila je u okviru Osmanske carevine i Ejaleta Bosna gotovo 450 godina, a kako je na njoj došlo do snažne islamske akulturacije stanovništva, slično kao i u Bosni, Sandžak je postao jedna ne samo administrativna, upravna i vojna jedinica jednog svjetskog carstva nego i homogena teritorija sa većinskim stanovništvom koje je prihvatilo islam i orijentalnoislamsku kulturu i sa njom i na njoj razvilo jedan zaseban način života, mentalitet, običaje i društvenu kulturu koja se pokazala veoma snažnom i otpornom na sva nastojanja i Srbije i Crne Gore da se oni „vrate u pradjedovsku vjeru“ (kako se govorilo), ili na drugi način deetniziraju i denacionaliziraju, ili prisile na iseljavanje, što i njih i teritoriju koju naseljavaju čini zasebnim entitetom u Srbiji i Crnoj Gori, a što bi morale da respektiraju vlasti obje te države. Sve veoma rigidne i nasilne mjere, od pojedinačnih ubojstava koja su vršena od strane četnika prije 1912. godine, do masovnih akcija istrebljivanja muslimana iz doline Lima u toku ratova od 1912, 1918, a pogotovo 1941. godine, pa zatim progona i iseljavanja pod pritiskom, potom nelegalnog ukidanja u NOR-u nastale autonomije Sandžaka, što je izvršeno prije nego što bi ova autonomija mogla ući u Ustav novostvorene federativne države (1945. godine) i progon tokom zadnjeg rata, te ekonomska izolacija koja je nametnuta ovim krajevima tako što su zapuštene sve komunikacije ovog kraja sa matičnom zemljom sandžačkih Bošnjaka, nisu oslabili nego su naprotiv ojačali njihovu svijest i zahtjeve za punim priznavanjem njihovih prava, budući da oni u svojoj zemlji (Srbiji i Sandžaku), koju kao cjelinu nikada nisu dovodili u pitanje, nisu nikakva nacionalna manjina nego narod koji tu vjekovima živi. Nije moguće, ako Srbija ne misli da se pitanja nacionalnih prava moraju rješavati samo silom, slično onom što je režim Miloševića pokušao tokom zadnjeg rata u Hrvatskoj i što je u Bosni i Hercegovini djelomično i uspio, tj. uspio je da silom i uz pomoć određenih snaga u svijetu iznudi promjene u strukturi stanovništva i stanju njihovih prava koje su dio genocida izvršenog nad bosanskim muslimanima i ako misli da se ponaša u skladu sa svojim navodnim europskim idejama i namjerama, dakle da odbacuje nasilje, tada odista i nije moguće da Srbija ostane gluha na zahtjeve stanovnika Sandžaka za priznavanje njihovih prava, kako na teritoriji Sandžaka, tako i u okviru srpske države u cjelini. U Sandžaku nema Turaka niti bilo kakvih drugih stanovnika osim Srba i Bošnjaka koji odvajkada žive na toj teritoriji na isti način kao što Srbi žive na teritoriji Bosne, pa je logično da imaju ista prava kao i Srbi u Bosni i Hercegovini. Sve ostalo i kao način mišljenja i kao politika je čista nacionalistička ideologija i nasilna politika.
Autor je akademik i filozof iz Sarajeva
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici, ali i na X nalogu. Pretplatite se na PDF izdanje lista Danas.
