Eshatologija kao politički simbolizam

Elen Pejdžels (Elaine Pagels), profesorka teorije religije na univerzitetu u Prinstonu, autorka je mnogih naučnih studija i međunarodni ekspert za rano hrišćanstvo. Njene knjige prevedene su na mnoge jezike, a njena studija o Gnostičkim jevanđeljima bila je višestruko nagrađena. U ovoj studiji, koja u originalnom naslovu glasi Revelations. Visions, Prophecy, & Politics in the Book of Revelation (2012), a u nemačkom prevodu nešto trezvenije i direktnije, Apokalypse. Das letzte Buch der Bibel wird entschlüsselt (C. H. Beck Verlag, Minhen 2013), Pejdžels analitički razlaže ovaj tekst poredeći ga sa drugim primerima ranohrišćanske apokaliptičke literature i ističe njegovo političko značenje, delimično nudeći nove ključeve za razumevanje najzagonetnije knjige celokupne Biblije – knjige sa sedam pečata i apokaliptičkim jahačem, sinagogom i satanom, Agnecom Božijim i militirističkim (hiljadugodišnjim) carstvom, kosmičkom borbom dobra i zla i strašnim sudom.

Šta bi bilo hrišćanstvo bez dramatičnih slika nadanja i strahovanja u grandioznoj literarnoj podlozi Otkrovenja Jovanovog? Vreme njegovog nastanka nije konačno određeno, te varira, shodno hipotezama, od 68. do 90, odnosno 96. godine posle Hrista. Autor Apokalipse je, po mišljenju Pejdželsove, jevrejski prorok koji je u ekstatičnom transu iznedrio potresne vizije na ostrvu Patmosu, na maloazijskoj obali današnje Turske, oko sto kilometara udaljenog od grada Efesa. Otkrovenje Jovanovo ili Apokalipsa, za razliku od ostalih biblijskih spisa, ne sadrži nikakve moralne pouke, već samo proročke vizije i snoviđenja strave i užasa. Te vizije bile su inspiracija i u svetskoj književnosti – Miltonovom Izgubljenom raju, poeziji Vilijama Batlera Jejtsa ili u likovnoj umetnosti Mikelanđelu, Goji, Bošu, Blejku, Pikasu.

Dionisije Aleksandrijski kategorično je poricao teoriju o autorstvu jevanđeliste Jovana, budući da je stilistička nepodudarnost Otkrovenja Jovanovog sa Jevanđeljem po Jovanu nesameriva. Pejdžels apodiktički smatra da je Otkrovenje Jovanovo tekst nastao u „ratno doba“ i da je njegov konkretan istorijski povod jednoznačan. Četiri jahača Apokalipse u Otkr. 6,1-8 odnose se na događaje iz 68. godine posle Hrista, kad su četvorica rimskih careva krunisani i sva četvorica bili umoreni, a veliki breg, koji se nakon oglašavanja druge trube obrušava u more, Otkr. 8, 8, zapravo je vulkan Vezuv, koji je bljuvao vatru i lavu 79. godine nakon Hrista. Broj 666 u Otkr. 13,18 šifrirano je alegorijsko ovaploćenje cara Nerona. Zadugo je ovo delo, čija je provenijencija jednoznačno judejska, važilo za jeretičko.

Pejdžels veli da je ono čime se Otkrovenje Jovanovo odlikuje fleksibilnost njegovog alegorijskog uplitanja u različite kontekste, odnosno da polivalentnost slike generiše vazda nove spektre značenja. Zli i prokaženi najpre su bili poklonici apostola Pavla, ali su jednako tako mogli to da budu i Jevreji, Rimljani, jeretici, pagani. Rat, progoni i katastrofe dobijaju kroz apokalipsu neposredan smisao. Upravo u toj varijacijama podložnoj semantici sastoji se njena univerzalna aktuelnost. I mimo asocijacija sa američkom istorijom na kojima Pejdželsova insistira, njeno čitanje Otkrovenja Jovanovog redukuje se na istorizam koji nažalost ostaje na egzegetskoj površini. Teza Pejdželsove mogla bi glasiti: Hrišćanstvo je iz mnoštva izdanaka literarne vrste apokaliptičkih diskursa odabralo upravo najkontroverzniji – Otkrovenje Jovanovo. Političke okolnosti između poznog drugog i četvrtog stoleća predodredile su prihvatanje ovog apokaliptičkog spisa u kome su opisi kriza postali univerzalna projekciona ravan za stradanjima izložene hrišćane. Autorka rezimira da mi živimo u premreženom (intrerconnected) svetu i da su nam vizije u kojima životinje i kamenje stoje naporedo sa ljudima, demonima i anđelima neophodne i da i one moraju imati svoje mesto, što smatramo šarmantnim pledoajeom za naporednost egzistencija, čak i fikcionalnih, ali nedovoljnim hermeneutičkim ključem za uverljivo tumačenje poslednje knjige Biblije.