Kolonijalno iskustvo i porodične tajne

Dok je čak i uspostavljanje Rimskog carstva bilo obnova srušene Troje, nastanak SAD bio je gradnja Novog sveta na drugačijim temeljima, samoizgradnja na načelima novog doba, pohranjenim u opštim humanističkim principima“, jedna je od centralnih teza knjige Gordane Bekčić Pješčić „Od ideje do slobode – Revolucionarni aspekti američke državnosti“, koja se pojavila uoči ovogodišnjeg Sajma knjiga u izdanju Most arta iz Zemuna.

Upozoravajući čitaoca da „upuštanje u istorijske analize bilo koje vrste pretpostavlja izvesno nivelisanje pogleda“, autorka nudi moguće odgovore na pitanja kao što su: Šta je predodredilo kolonije za nezavisnost i slobodu? Koji su elementi učestvovali u procesu uspostavljanja države na novim osnovama? U čemu je tajna dugovečnosti američkog političkog sistema? Zašto je primer nastanka Sjedinjenih Država i danas tako svež, i pored često kontroverznog položaja SAD u međunarodnom sistemu?

Kao jedan od ključeva za razumevanje misterije zvane stvaranje SAD, svojevrstan Arijadnin konac u lavirintu istorije te zemlje, čitaocu su predočeni zajednički elementi koji su postojali između različitih kolonija „okvira bez strogo definisanih granica, fluidnog, neuhvatljivog“. Na „listi“ sličnosti, između ostalog, nalaze se: englesko poreklo, tradicija engleskog konstitucijalizma, iskustvo novog i nepoznatog, suočavanje sa graničnim situacijama nevolje i beznađa, oslonjenost na sopstvene snage, političko samoorganizovanje, potreba za očiglednim i praktičnim znanjima, ideja o vrednosti svakog pojedinca, politička partijcipacija i eksperimentisanje. Navedeni zajednički imenitelji svode se pod termin „kolonijalno iskustvo“.

S druge strane, istaknuto je da su pojedina nerešena pitanja dovela do razmirica u „mladoj državi“, koja su kulminirala Građanskim ratom. „Pitanje ropstva već od trenutka rođenja SAD postalo je prećutna porodična tajna“, navodi se u knjizi.

Pragmatizam „očeva osnivača“

Velika pažnja posvećena je vazda prisutnoj debati o tome da li je pobuna 13 severnoameričkih kolonija protiv engleske krune i njihovo potonje odvajanje od matične države bilo revolucija ili ne. Posle opsežnog razmatranja argumenata koji govore u prilog i jednog i drugog stava, zaključuje se da je pored svih teorijskih nedoumica stvaranje SAD „po svom sadržaju i posledicama predstavlja revolucionarnu novinu, kako za vreme i svet u kojem se događalo, tako i danas“.

Bez namere da umanji značaj ideja i dostignuća takozvanih „očeva osnivača“, odnosno pripadnika „izuzetne generacije politički samosvesnih i visprenih pojedinaca koji su uočavali jedinstvenost svoje američke pozicije“, autorka šalje nedvosmislenu poruku čitaocima da prvom predsedniku SAD Džordžu Vašingtonu i njegovoj „braći po idejama“, uključujući višestruko talentovanog Bendžamina Franklina, ne treba davati mitsku auru, već ih analizirati kao ljude „od krvi i mesa, sa svojim biografijama, kompleksima, strahovima, bolestima, snovima, mržnjama i ljubavima“.

U delu se naglašava da ulogu „očeva osnivača“ treba sagledati u kontekstu epohe prosvetiteljstva, koja im je nesumnjivo dala vetar u jedra, što se može videti na primeru Deklaracije nezavisnosti i Ustava SAD. „Očevi osnivači pokušali su u prvom periodu nezavisnosti da iznađu koje uređenje bi na najbolji način očuvalo ravnotežu između slobode kao prirodnog prava i zakona kao prinude“, ističe se u knjizi.

Vera kao generator napretka

Knjiga „Od ideje do slobode“ takođe pokazuje da pobunu severnoameričkih kolonija ne treba posmatrati kao borbu za uspostavljanje demokratskog sistema, budući da je osnovni zahtev kolonijalista bio vraćanje kolonijalnih povlastica, dobijenih osnivačkim poveljama pri uspostavljanju naseobina. Značaj ekonomije došao je do izražaja i nedugo po okončanju rata za nezavisnost, budući da su „imovina i društveni status još uvek bili pretpostavka političkog položaja i moći“.

Iako ne beži od činjenice da je „puritanski život bio sumoran i neveseo“ (što pokazuju i romani i pripovetke američkog pisca Natanijela Hotorna), autorka nudi uverljive argumente da „utemeljenje američke kulture leži na verskim načelima, pre svega puritanskom“. Ilustracije radi, puritanci su verovali u spasenje putem rada i sticanja i smatrali da je reč „sloboda višeznačna:“sloboda da se nešto čini, da se obavlja određena delatnost, sloboda određenih insitucija (crkve, grada, određenih socijalnih grupa) i sloboda kao neotuđivo pravo na život“. Istovremeno, ističe se značaj verske grupe kvekera, koji su u Novi svet doneli pojam tolerancije i univerzalizma. „Verujući u ljudsku dobrotu, kvekeri su razvili široke socijalne delatnosti i humanitarni rad, kao tvrdokorni pacifizam iz kojeg se izrodio i američki abolicionistički pokret“.

Slobodni zidari

Značajan segment knjige odnosi se na demistifikaciju uticaja slobodnih zidara (Freemasons) na stvaranje SAD. Između ostalog, autorka navodi da su masonska braća otvoreno i direktno učestvovala u izgradnji države. „Masonska ideologija – koja počiva na ideji gradnje, sinergije, tolerancije, samoizgradnje i popravljanja sveta – ušla je u profani svet američke političke kulture u takvom obimu i snazi kao što se to više nigde nije dogodilo“ – piše Gordana Bekčić Pješčić.