Mala srpska Sveta Gora

– U Ovčarsko-kablarskoj klisuri, koju Zapadna Morava duž 20 kilometara svog toka između Požeške i Čačanske kotline, useca između planinskih masiva Ovčara (985 metara nadmorske visine) i Kablara (885 mnv), danas se nalazi devet manastira, dva paraklisa i jedna crkva. Zbog toga se ovaj prostor, koji je odlukom Vlade Srbije zaštićen kao prirodno dobro Prve kategorije, naziva i „Malom srpskom Svetom Gorom“. Serija tekstova u Danasu o ovoj jedinstvenoj geomorfološkoj celini, u kojoj su prirodne lepote meandara Zapadne Morave združene sa duhovnom baštinom, realizovan je sufinansiranjem iz budžeta

 Ovaj tesnac Morave sa svojim manastirima, prirodnim lepotama i tajanstvenošću, odavno me je privlačio i 18. juna 1860. uputio sam se tamo…“, piše u svojoj knjizi „Srbija – zemlja i stanovništvo“ Felik Kanic, putopisac, arheolog, etnolog, vitez i kraljevski ugarski savetnik.

Kanic nije jedini kog su ovi predeli očarali. Zbog istorijske i umetničke vrednosti svetinja, kao i lepote prirodnog okruženja Ovčarsko-kablarski manastiri, koji administrativno pripadaju Eparhiji žičkoj SPC, danas su najvrednije duhovno i kulturno nasleđe čačanskog kraja. Na levoj strani Zapadne Morave, gledano nizvodno, nalaze se: Blagoveštenje, Ilinje, Savinje, Nikolje, Uspenje i Jovanje, a na desnoj Sretenje, Sveta Trojica, Preobraženje, Vaznesenje i Vavedenje.

Ovi svetinje se međusobno razlikuju po nastanku, istorijskoj sudbini i stvaralačkim dometima. Neke od njih su uspele da u velikoj meri do danas sačuvaju autentičnost, dok su ostale tokom 19. veka bile prepravljane, obnavljane, a u prošlom stoleću i prilagođavane trasiranju pruge i stvaranju veštačkih akumulacija – Preobraženje je porušeno i izmešteno, Jovanje potopljeno i iznova zidano…

Ktitori većine ovih manastira nisu poznati, niti se tačno zna kada su sagrađeni. Veruje se da su osnivani na skrovitim i teško pristupačnim mestima od kraja 15. do 17. veka. Nastanak „Male srpske Svete Gore“ vezuje se za dolazak sinaita – monaha isihasta u Srbiju – tražitelja „unutarnjeg mira koji prevazilazi svaki um“.

Većina ovčarsko-kablarskih manastira prvi put se pominje u turskim popisima iz 16. veka, mada i u ovim izvorima nema mnogo podataka o njihovom životu do obnove Pećke patrijaršije 1557, koja je pokrenula veliki materijalni i umetnički preporod monaških zajednica i u klisuri između Ovčara i Kablara. Ali, zbog ratova između Turske i Austrije već su 17. i 18. vek za ove manastire bili vreme razaranja i raseljavanja. Na njihov život puno su uticali i Prvi srpski ustanak, propala hadži Prodanova buna, Drugi srpski ustanak.

U Kneževini Srbiji, prema podacima popisa iz 1837, bilo je 49 manastira među kojima su ovčarsko-kablarske svetinje imale veliki značaj. U modernoj srpskoj državi njihovo izučavanje počelo je sa Vukom Stefanovićem Karadžićem, reformatorom srpskog jezika i pisma, koji je 1820. obišao ovaj kraj i svoje zabeleške „Početak opisanija srpskih manastira“ objavio 1826. u srpskom časopisu „Danica“. Vukovim primerom iste 1826. krenuo je i otac srpskog teatra Joakim Vujić, koji je svoje utiske objavio u Budimu 1828. pod nazivom „Putešestvije po Srbiji“. Feliks Kanic je u ovčarsko-kablarsku klisuru stigao 32 godine kasnije, a za njim su sledile generacije srpskih istraživača, istoričara, istoričara umetnosti, publicista…

Između dva svetska rata u 20. veku presudan pečat velikoj obnovi ovčarsko-kablarskih manastira dali su tadašnji episkop žički Nikolaj (Velimirović), koji je 1934. po drugi put došao na čelo Žičke eparhije i Bogomoljački pokret. Tada je stvorena prostorna struktura ovčarsko-kablarskih manastira koja postoji i danas. Što se tiče duhovnog preporoda, najviše monaha i pre i posle Drugog svetskog rata došlo je iz bogomoljačkih porodica, što se smatra i jednim od razloga zbog kog su „tokom vladavine komunističke vlasti ovčarsko-kablarski manastiri bili retka mesta aktivnog pravoslavlja u ideološkoj državi agresivnoj prema religiji“, navode Delfina Rajić i Miloš Timotijević u monografiji „Manastiri ovčarsko-kablarske klisure“, u izdanju Narodnog muzeja Čačak i Službenog glasnika.

Ovi manastiri su tokom Drugog svetskog rata bili dom i patrijarha Pavla, koji je svoj monaški život 1946. započeo u manastiru Blagoveštenje, a u njima je zaštitu najpre od Nemaca, potom i od novih komunističkih vlasti jedno vreme našao arhimandrit Justin (Popović). U ovčarsko-kablarskim manastirima i danas tinja taj „aktivni pravoslavni duh“ i u njima se prelama sva aktuelna unutrašnja srpska crkvena problematika. Iako u SPC postoje i druge „male Svete Gore“ – na Fruškoj Gori, Skadarskom jezeru, klisuri reke Crnice…, ovčarsko-kablarski manastiri predstavljaju celinu „nezaobilaznu za poznavanje srpske prošlosti, pismenosti, duhovnosti i bogatstva stvaralaštva, a pre svega 'molitvenog tihovanja'“.

Mesto za odmor

Planinari tvrde da su Ovčar i Kablar pravi izazov, što važi i za planinski biciklizam. Ovčarsko-kablarska planinarska transverzala uspostavljena 2001, duga je 43 kilometara i traži 14 sati hoda. Tu je i nekadašnja Čačanska transverzala dužine 30 kilometara, koja formalno ne postoji od 1996, ali još može da se koristi, navodi Borisav Čeliković u knjizi „Planinske transverzale u Srbiji“, izdavač Službeni glasnik. Prostor Ovčara i Kablara poznat je i po paraglajdingu, a sa vidikovca na vrhu Kablara pogled puca na meandre Zapadne Morave, na kojoj može da se splavari, vozi kajak i kanu, učestvuje u regati i kursu ronjenja, uživa u ribolovu. Na veštačkim jezerima Ovčar Banja i Međuvršje izgrađena je ribarska staza duga 800 metara. Ovaj predeo poznat je i po lekovitoj vodi Ovčar Banje, Slatinske Banje, Gornje Trepče.

Bedeker

• Zapadna Morava nastaje spajanjem Golijske Moravice i Đetinje u požeškoj kotlini. Duga je 210 km, dubine do dva metra, koja se utrostručuje u virovima nizvodno od klisure, gde se razliva u ravničarsku reku. Sredinom 20. veka u klisuri je pregrađena sa dve brane. Ovčarsko-kablarsko jezero nastalo je podizanjem brane visoke 12 metara nizvodno od železničkog mosta u Ovčar Banji. Voda iz jezera tunelom se odvodi do hidrocentrale „Ovčar Banja“. Elektrana je pod zemljom i puštena je u pogon 1954. godine. Jezero Međuvršje, najveće na Zapadnoj Moravi, nastalo je pregrađivanjem brane visoke 32 metra, na izlazu iz klisure. Jezero Parmenac je formirano u blizini istoimenog sela za navodnjavanje plodnih obradivih površina.
  
• Na prostoru klisure registrovano je 38 izvora pitke vode, a Ovčar Banja poznata je po termalnim izvorima.
• Ovčar (985 mnv) izgrađuju krečnjaci i dolomiti, sa žicama magmatskih stena. Kablar (885 mnv) je izrađen od dijabaz-rožnaca, krečnjaka, serpentinita i tarcijarnih sedimenata. Zapadna Morava je između njih usekla tri „uklještena meandra“. Krečnjačke litice Kablara imaju više od 30 pećina u kojima su se u tursko doba krili srpski zbegovi i podvizavali monasi.
• Ovčar i Kablar poznati su po gustim bukovim i grabovim šumama. Na prostoru kod manastira Vavedenje, Sveta Trojica i Sretenje rastu raznovrsne lekovite biljke. Klisura je stanište 160 vrsta ptica, od kojih se 100 gnezdi na ovom prostoru, koje ima stutus „Važnog područja ptica u Evropi“. U klisuri, računajući i rečnu floru, raste oko 600 biljnih vrsta. Zaštićeno područje klisure dom je za 19 vrsta sisara, osam vrsta gmizavaca i 18 vrsta riba.
  
• Ovčarsko-kablarska klisura se 1914. našla u drugom izdanju Bedekerovog vodiča u kome se navodi samo podatak da se u njoj nalaze „mnogobrojni manastiri“.