Manastir Blagoveštenje: Kir Nikoforov raški uzor

P { text-indent: 2.5cm; margin-bottom: 0.21cm; direction: ltr; color: rgb(0, 0, 0); line-height: 150%; widows: 2; orphans: 2; }P.western { font-family: „YHelvetica“; font-size: 12pt; }P.cjk { font-family: „Times New Roman“,serif; font-size: 12pt; }P.ctl { font-family: „Times New Roman“,serif; font-size: 10pt; }

– U Ovčarsko-kablarskoj klisuri, koju Zapadna Morava duž 20 kilometara svog toka između Požeške i Čačanske kotline useca između planinskih masiva Ovčara (985 metara nadmorske visine) i Kablara (885 mnv), danas se nalazi devet manastira, dva paraklisa i jedna crkva. Zbog toga se ovaj prostor, koji je odlukom Vlade Srbije zaštićen kao prirodno dobro Prve kategorije, naziva i „Malom srpskom Svetom Gorom“. Serija tekstova u Danasu o ovoj jedinstvenoj geomorfološkoj celini, u kojoj su prirodne lepote meandara Zapadne Morave združene sa duhovnom baštinom, realizovan je sufinansiranjem iz budžeta Opštine Čačak.

„U skladu sa svojom namenom, manastir je ležao malen, tih i miran na jednoj zaravni, okružen gustim zelenilom, zapljuskivan bučnim talasima Morave. Kube crkvice, šindra kojom je pokrivena i drveno predvorje podsećaju na slične građevine u Rusiji i norveške frojdove; živopisan bunar, niski konak – sve je u svojoj jednostavnosti bilo u čudesnoj harmoniji sa lepim, blago izlomljenim linijama Ovčara. Ispod manastira štrči iz rečnog korita jedan široki kameni blok, „mosna stena“, koja je nekad služila kao stub mosta, a nedaleko odatle, na jednom malom ostrvu, nalazi se izvor tople vode 37 Celzijusa“, zapisao je 1860. u svojoj knjizi „Srbija – zemlja i stanovništvo“ Feliks Kanic, putopisac, arheolog, etnolog, vitez i kraljevski ugarski savetnik, uzbuđen što je noć proveo u manastirskom konaku, svedoku važnih događaja iz tada bliže srpske istorije.

Blagoveštenje je jedan od retkih ovčarsko-kablarskih manastira čiji su ktitori i vreme gradnje poznati. Zahvaljujući zapisu iznad zapadnih vrata zna se da je ovaj manastir podignut 1601/1602. „userdijem igumana kir Nikofora sa bratijom“. Crkva je sagrađena u duhu raške graditeljske škole, a narodno predanje pominje da je podignuta na temeljima starijeg hrama iz 12. ili 13. veka – savremenika manastira Bogorodice Gradačke u Čačku, čiji je ktitor knez Stracimir, brat velikog župana Stefana Nemanje.

Blagoveštenjska crkva je jednobrodna građevina od grubog kamena sa tri traveja, kupolom na osmougaonom tamburu, isturenim pravougaonim pevnicama i polukružnom oltarskom apsidom. Građena je najverovatnije po uzoru na crkvu u Arilju. NJena unutrašnjost iz vremena gradnje i oslikavanja je, sa neznatnim izmenama, ostala sačuvana do danas, što je, takođe, izuzetak među ovčarsko-kablarskim manastirima.

Crkva je oslikana 1632. zalaganjem igumana Mihaila i daskala (učitelja) Kirijaka. Izuzetak je luneta iznad ulaza, oslikana u vreme gradnje. Istoričari umetnosti „nedostatkom boja“ objašnjavaju razloge zbog kojih zograf Mitrofan blagoveštenjskim freskopisom nije dostigao najviše domete srednjovekovnog slikarstva, mada spada u „uspelija dela“ iz tog vremena u Srbiji. Freske su dobrim delom sačuvane, ali su u lošem stanju.

Zograf Mitrofan je bio znatno uspešniji sa radom na ikonostasu, koji se smatra jednim od najznačajnijih u srpskoj umetnosti s početka 17. veka. Istoričari umetnosti ističu da je bio „veliki podvig izrezbariti ga, oslikati, pozlatiti i platiti takav ikonostas“. Vladika Nikolaj (Velimirović) je za „dve prestolne ikone tvrdio da su neprocenljive vrednosti – da vrede više nego svi kablarski manastiri zajedno“. Posle višedecenijske restauracije u Beogradu, ikonostas je 1994. vraćen u Blagoveštenje.

Ovaj manastir je, od osnivanja, bio poznat po prepisivanju bogoslužbenih knjiga. Danas se u manastirskoj riznici čuva osam rukopisnih knjiga, uglavnom iz 16. veka: Trebnik iz 1570, Jevanđelje iz 1562, deceniju mlađe Beogradsko jevanđelje, nekoliko mineja… Tome treba dodati i bogoslužbene predmete, praznične ikone, vladičanski presto… Blagoveštenjsko jevanđelje iz 1372, koje je 1799. ponovo povezano u Blagoveštenju, danas se čuva u Beču.

Blagoveštenje je više puta stradalo i obnavljano u ratnim i prirodnim nepogodama. Početkom 20. veka manastir je sklopio ugovor sa „Električnim društvom Ovčar“ zbog probijanja tunela ispod Blagoveštenja, što je najverovatnije rastreslo manastirske temelje i dovelo do pucanja zidova hrama. Manastir je zbog toga od 1895. do 1906. bio van upotrebe. Nov problem bili su planovi da se u Ovčarsko-kablarskoj klisuri podignu hidrocentrale, koji su počeli da se ostvaruju posle 1948, kada je blagoveštenska crkva, već načeta i nemačkim miniranjem mosta, stradala od detonacija prilikom postavljanja turbina. Manastir je u to posleratno doba i osiromašio – nova komunistička vlast oduzela je skoro celo manastirsko imanje. Za poslednju obnovu Blagoveštenja zaslužan je donedavni iguman arhimandrit Georgije (Dobrosavljević).

Odlukom nadležnog episkopa žičkog Justina (Stefanovića) Blagoveštenje je 4. juna 2015. postalo ženski manastir – arhimandrit Georgije je razrešen dužnosti igumana i imenovan za sveštenoslužitelja ovog manastira.

Manastirska slava Blagoveštenja su Blagovesti – praznik u spomen na novozavetni događaj – „blagu vest“ koju je arhangel Gavrilo preneo Devici Mariji – da će roditi Sina Božjeg i Čovečijeg – Isusa Hrista, koji se slavi 25. marta/7. aprila.

Tu se zamonašio patrijarh Pavle

Pred Drugi svetski rat u Blagoveštenju su održavani veliki molitveni sabori Pravoslavne narodne hrišćanske zajednice – Bogomoljačkog pokreta i u njemu je često boravio vladika Nikolaj, tadašnji episkop žički. Tu ga je zatekla i okupacija, tokom koje su ovaj manastir često pretresali Nemci i Bugari. Iguman blagoveštenjski Nikolaj (Lazarević) streljan je kao talac u logoru Banjica, a njegov naslednik na mestu starešine manastira Vasilije (Domanović) preminuo je od posledica maltretiranja komunističkih vlasti. Uoči praznika Blagovesti 1948. u Blagoveštenju je zamonašen Gojko Starčević, budući patrijarh srpski Pavle, koji je u njemu do kraja života provodio odmor.

Manastirska banja

U prvom komšiluku Blagoveštenjskog manastira nalazi se Ovčar Banja, čiji su termalni izvori korišćeni još u praistoriji. U njenim lekovitim blagodatima uživali su i Rimljani, a u feudalno doba bila je najznačajnija manastirska banja na prostoru današnje Srbije, ali je sadašnji zvaničan banjski status dobila tek 2011. godine. Poznata je i kao Blagoveštenjska Banja. Ima više termalnih izvora, od kojih se jedan nalazi u rečnom koritu Zapadne Morave. Temperatura neznatno radioaktivne termalne vode koja sadrži: kalcijum, natrijum, kalijum, litijum, rubidijum, stroncijum, barijum, jod, brom, kobalt, fosfor, fluor, mangan, okside silicijuma, gvožđa i aluminijuma, kreće od 36 do 38 Celzijusovih stepeni. Leči reumatska, nervna i kožna oboljenja, artroze, spondiloze, posledice preloma kostiju i povreda mišićnog tkiva. Uređenje Ovčar Banje počelo je krajem 19. veka.

Pećina Kađenica

Ulaz u Ovčarsko-kablarsku klisuru sa požeške strane zapravo čuva pećina Kađenica, na desnoj obali Zapadne Morave, uzvodno od Ovčar Banje i manastira Blagoveštenje. Iza pećinskog otvora, koji se teško uočava sa reke, širi se velika dvorana sa kriptom i ozidanom oltarskom apsidom oslikanom predstavom Hristovog raspeća, koja povezuje dva sarkofaga sa kostima srpske dece i staraca iz zbega koji su Turci ugušili dimom 1815. u ovoj pećini tokom bitke za Čačak u Drugom srpskom ustanku. Zbog toga se i zove Kađenica. Uređena je na inicijativu vladike Nikolaja, koji ju je osveštao 13. oktobra 1940. godine. Blagoveštenjsko monaštvo stara se da se svake godine na Vidovdan u Kađenici služi parastos.

U slavu Svetog Ilije

Na ruševinama srednjovekovnog utvrđenja iznad Blagoveštenja nalazi se Crkva Svetog Ilije, poznata i kao manastir Ilinje. Sagrađena je 1939, zahvaljujući članovima Bogomoljačkog pokreta, na mestu za koje se ne zna da li je ranije bila crkva koju su Turci porušili u Hadži Prodanovoj buni 1814. ili ranohrišćanska kula Bogomolja. Nova crkva posvećena je Svetom Iliji zbog jakog kulta ovog starozavetnog proroka u Ovčar Banji. Nikad nije postala manastir – danas je metoh Blagoveštenja. Pored nje je 2005. postavljen repetitor za mobilnu telefoniju, čiji izgled podseća na starinske manastirske zvonike.