Manastir Vaznesenje: S druge strane kablarskog Uspenja

P { text-indent: 2.5cm; margin-bottom: 0.21cm; direction: ltr; color: rgb(0, 0, 0); line-height: 150%; widows: 2; orphans: 2; }P.western { font-family: „YHelvetica“; font-size: 12pt; }P.cjk { font-family: „Times New Roman“,serif; font-size: 12pt; }P.ctl { font-family: „Times New Roman“,serif; font-size: 10pt; }

– U Ovčarsko-kablarskoj klisuri, koju Zapadna Morava duž 20 kilometara svog toka između Požeške i Čačanske kotline useca između planinskih masiva Ovčara (985 metara nadmorske visine) i Kablara (885 mnv), danas se nalazi devet manastira, dva paraklisa i jedna crkva. Zbog toga se ovaj prostor, koji je odlukom Vlade Srbije zaštićen kao prirodno dobro Prve kategorije, naziva i „Malom srpskom Svetom Gorom“. Serija tekstova u Danasu o ovoj jedinstvenoj geomorfološkoj celini, u kojoj su prirodne lepote meandara Zapadne Morave združene sa duhovnom baštinom, realizovana je sufinansiranjem iz budžeta Opštine Čačak.

 Ne zna se tačno ko ga je i kada sagradio. Istoričari su skloni „teoriji“ da se iza manastira Drobnjak iz atara sela Međuvršje, koji se pominje u turskim popisima iz 1525, zapravo krije Vaznesenje, koje je u 16. veku bilo poznato po prepisivanju knjiga, od kojih se neke poput Ivićevog četvorojevanđelja čuvaju u Narodnoj biblioteci Srbije. Vaznesenje, kao što mu i ime govori, posvećeno je Vaznesenju Gospodnjem i kao manastirsku slavu slavi praznik posvećen istoimenom novozavetnom događaju koji se praznuje 40 dana posle Vaskrsenja Gospoda Isusa Hrista, a u narodu je poznat kao Spasovdan.

Stradanje Vaznesenja vezuje se za Veliku seobu Srba 1690, posle čega je, kako se veruje, dva veka bilo razrušeno. Istovremeno, postoje i podaci da je među učesnicima Prvog srpskog ustanka bio i iguman manastira Vaznesenja Vidak, čija je sudbina nepoznata. To ne isključuje mogućnost da su se monasi okupljali i živeli oko ostataka ovog manastira. Prvo raščišćavanje ruševina u Vaznesenju počelo je 1855. zahvaljujući monahu Makariju iz Sretenja, ali je užički episkop Janićije – Joanikije Nešković – zabranio obnovu, sa kojom se nisu složili ni ostali ovčarsko-kablarski manastiri da ne bi delili prihode sa novim manastirom.

Vaznesenje je ponovo podignuto iz temelja tridesetih godina 20. veka zahvaljujući tadašnjem episkopu žičkom Nikolaju (Velimiroviću). Majstori dovedeni iz Ohridsko-bitoljske eparhije završili su radove na crkvi 1937, ali je osveštana tek 1960. godine. Novac za obnovu Vaznesenja dali su članovi bogomoljačkog pokreta. Manastir je od obnove do 1949. bio ženski, u njega su prelazile monahinje iz obližnjeg Jovanja i manastira Capara u Makedoniji.

Obnovljenu crkvu pre 55 godina osveštao je patrijarh German. Tada nije bilo novca za oslikavanje hrama. U novije vreme sagrađeni su konak i zid koji odvaja Vaznesenje od okoline.

Manastirska crkva je jednobrodna građevina sa niskom kupolom iznad centralnog traveja i polukružnom oltarskom apsidom. O njenom prvobitnom srednjovekovnom izgledu ne zna se mnogo. Građena je od lomljenog, obrađenog i poluobrađenog krečnjaka i sige. Sačuvani prvobitni zidovi visoki više od dva metra i južni pilastar visok 4,4 metra pokazuju da je prvobitna crkva verovatno imala kupolu.

Priprata je sazidana 1937, u vreme kad je obnovljena cela crkva. Fasada nema nikakvih posebnih ukrasa i detalja. Crkva nije oslikana, samo su kupola i oltarska apsida oslikani zlatnim šestokrakim zvezdama. U podu crkve uzidane su dve mermerne rozete, ukrašene biljnim ornamentima iz vremena gradnje. Ikonostas je iz 1938. godine. Oslikali su ga Rusomir i Rafailo Krstić iz Lazarpolja neposredno posle obnove crkve.

Vaznesenjska riznica je takoreći prazna. Od rukopisnih knjiga iz vaznesenjske prepisivačke radionice sačuvano je Ivićevo četvorojevanđelje, koje se danas čuva u Narodnoj biblioteci Srbije. Prema zapisu pisara na kraju knjige zna se da je nastala 1570. i da su se oko ispisivanja trudili iguman Silvester i celo bratstvo. Rukopis ima obeležja „srpske jezičke redakcije i pravopisne forme resavske škole“, kažu u NBS.

Ovo četvorojevanđelje pisano je „poluustavnom ćirilicom srpske redakcije uobičajenom za 16. vek, na hartiji folio formata i ima 364 lista spojena drvenim povezom“. Knjiga je presvučena kožom, na čijim je prednjim koricama utisnut dekorativni medaljom. Prvi listovi sva četiri jevanđelja počinju velikom zastavicom, dekorativnim slovima i prepletnim inicijalom. Ornametika je dopunjena kaligrafskim pismom. Zastavica ispred Jevanđelja po Marku ima nove elemente – motive cveta lale preuzete iz islamske rukopisne tradicije. Ne zna se kada je ovo četvorojevanđelje izneto iz Vaznesenja. Vuk Karadžić ga ne pominje u popisu rukopisnih knjiga iz ovčarsko-kablarskih manastira, napravljenom tokom posete Klisuri 1820. godine. Prema zapisima, ono se krajem 18. veka već nalazilo u crkvama u Sremu. Raniji vlasnik, po kome rukopis nosi ime, profesor Aleksa Ivić tvrdio je da ga je dobio 1946. u Staroj Pazovi. Profesor Pavle Ivić je ovu vaznesenjsku rukopisnu knjigu 1973. poklonio NBS.

O manastiru Vaznesenja sada brine iguman – arhimandrit Timotej (Milivojević), koji se duhovnim poukama i tekstovima redovno oglašava preko vaznesenjskog bloga.

Novo Vaznesenje 

Manastir Vaznesenje nisu zaobišla ni aktuelna previranja u SPC, izazvana neslaganjem oko služenja svete liturgije, ekumenizma i smene više vladika. Nekadašnje sestrinstvo Vaznesenja predvođeno igumanijom Jelenom (Đurić) u maju 2012. odlučilo je da pređe iz Eparhije žičke SPC u Eparhiju raško-prizrensku u egzilu na duhovno staranje kod raščinjenog vladike Artemije, kog je u maju Sabor SPC isključio iz Crkve. Odlukom žičkih eparhijskih vlasti sestrinstvo je zbog toga isterano iz Vaznesenja. Igumanija Jelena je sa sedam monahinja i iskušenicom pre tri i po godine osnovala Novo Vaznesenje u drvenoj kolibi na kilometar uz brdo Ovčarić iznad manastira Vaznesenja, čiju je upravu tada preuzeo monah German (Avakumović).

Bogomoljački pokret – podvižnička renesansa ili preterana pobožnost

– Jedan od glavnih pokretača duhovne i materijalne obnove ovčarsko-kablarskih manastira u vremenu između dva svetska rata u 20. veku bio je bogomoljački pokret sa vladikom Nikolajem (Velimirovićem) na čelu. Reč je o laičkom verskom pokretu u SPC koji je nastao krajem 19. i početkom 20. veka posle velikih narodnih stradanja u čestim ratovima, a koji je u prvi plan stavljao pokajanje i dosledan moralni lični, domaći i društveni život. Crkveni istoričari smatraju da je „pojava bogomoljaca u srpskom građanskom društvu bila posledica sekularizacije u Evropi od 1789, a u Srbiji, između ostalog, i prosvetiteljstva Dositeja Obradovića“. Vladika Nikolaj je razvoj bogomoljačkog pokreta, koji je 1921. sa blagoslovom patrijarha srpskog Dimitrija prerastao u Pravoslavnu narodnu hrišćansku zajednicu, opisao kao „spontan pokret srpskih seljaka i narodni odgovor na modernizam, liberalizam, socijalizam i druge novovekovne novotarije, koje pobožan pravoslavni svet nije razumeo ni prihvatio“. Školovana inteligencija nikad nije bila masovno uključena u bogomoljački pokret, koji je i kod dela sveštenstva i laika u SPC izazivao oprečna reagovanja – zbog molitvenih skupova po kućama i preterane pobožnosti mnogi su ga smatrali sektom, dok je jedan od najvećih pravoslavnih bogoslova 20. veka arhimandrit Justin Popović u bogomoljcima video „podvižničku renesansu“. Bogomoljci su, kako se procenjuje, imali više stotina hiljada članova. Smatra se da je bogomoljački način života bio neka vrsta pripreme za monaštvo i da su upravo bogomoljačke porodice dale najviše monaha. Iako je bogomoljački pokret čisto srpska pojava, mada su slični pokreti postojali i u Rusiji – „starčevci“ i u Grčkoj – „koljivari“, koji su bili vezani za Svetu Goru i isihastičku tradiciju.