Kvintesenca suživota monografije o srednjevekovnim manastirima, njihovoj istoriji i vidovima, sabijena u orahovu ljusku, mogla bi glasiti: srednjevekovni manastiri su eficijentni modeli kulture srednjeg veka u kojima je položen nukleus moderne. Autor veli expressis verbis da su manastiri „laboratorije inovativnosti“. Knjiga Gerta Melvila, uglednog nemačkog medijeviste sa Tehničkog univerziteta u Drezdenu, predstavlja sumu i sintezu dugogodišnjeg istoriografskog kapanja nad temama monaškog univerzuma, kome je on gotovo sav svoj istraživački vek zaveštao.
Monografija Svet srednjevekovnih manastira. Istorija i načini suživljenja (Gert Melville: Die Welt der mittelalterlichen Kloster. Geschichte und Lebensformen, C. H. Beck Verlag, Minhen 2012) objavljena je kod jednog od najuglednijih nemačkih izdavača, koji ove, 2013, neka nam ovde bude dopušteno da podsetimo, slavi svoju 250. godišnjicu osnivanja. Melvil otpočinje svoju monografiju poantiranom tezom shodno kojoj asketici igraju prestižnu ulogu u poznoj antici. Čak i povlašćeni stalež bio je prezasićen svestrano slavljenim raskalašnim gozbama sa erotskim pirovima. U toku perioda seobe naroda, ustaljeni urbani život stao se raspadati. Pojavljuje se novi tip egzistencije – hrišćanski asket, eremit, monah ili monahinja koji se – kroz anahorezu (vita religiosa) – nalaze u potrazi za novom srećom i novim smislom. Kako najviše socijalne institucije, zvanična crkva, pape i biskupi, tako i svetovni vladaoci podržavali su i podsticali novi način života neuobičajenih figura monaha i monahinja, budući da su one izgledale uzornim vidom hrišćanskog života. Pojavom prvog hrišćanskog anahorete u egipatskoj pustinji, u trećem veku nakon Hrista, od kojih je u harizmatičnoj koloniji eremita najpoznatiji Antonije (251-356), počinje da se razvija kultura srednjevekovnih manastira. Njegov spis Apophthegmata patrum, zbirka sentenci i načela spiritualnosti, bila je uzor eremitskog života koja je u monaškoj praksi primenjivan. Autor na žalost uzima život monaha kao fenomen sui feneris, kao da Stoici, preteče takve forme života, nisu postojali. Autor rekurira klasične topose istorije monaštva i njihovih redova i zakonopravila (Ordo monasterii) – Pahomijeva (292/298-346) Pravila sva u duhu siromaštva, sozercavanja i uzdržanja, kao i Sv. Vasilija Velikog (330-379), i blaženog Avgustina (354-430), odnosno, njegove Regula ad servos Dei.
Počev od pozne antike, kako muškarci, tako i žene stremili su neposrednom susretu sa Bogom u vidu hrišćanske, kinovijske zajednice. Vid takve asocijacije bio je opštežiteljni u manastirima (vita monastica) ili otšelnički (vita eremitica), u pustinjama, pećinama i ruinama. Načela takvih odluka – „sleđenju glasu sopstvene savesti“ – mogu se i u Luterovim spisima naći, podseća nas protestant Melvil i veli: „Odlučujući nosioci Reformacije bili su monasi i monahinje“. Iz eremitskog načina življenja razvile su se različite forme manastirskog opštežića, koje su kroz potonje vekove imale neverovatan uspeh, ne samo u duhovnom razvoju hrišćanskog zajedništva, već i u privrednom, kulturno i političko-državnom smislu. U njima je odnos individue i zajednice kao racionalne forme isprobavan i inovativna konstrukcija harmonične paradigme državnosti presađivana u profanu oblast društva. Granice racionalnosti i granice mističnog predanja bile su u njima opitno ispunjene. Duhovna sloboda manastira bila je, shodno Melvilu, nekakav inherentan imperativ, te je „crkva svakad imala poteškoća sa monaštvom“. Neposredan dijalog sa Bogom čini unekoliko crkvu izlišnom, veli Melvil. Uloga laičkog apostolata, koju je inicirao Franja Asiški gotovo je razorne snage i veličine. Autor nam kroz istorijski tour l’horizon opisuje etape razvoja monaštva od Benedikta (ora et labora) i Benediktinaca preko Cistercijanaca, Franciskanaca, Dominikanaca.
Uza svu metodičku stringentnost i akribičnost, ova monografija odiše elegantnom narativnom jasnošću i primernom slikovitošću. Pri tome autor u ekskursima opisuje sine ira et studio negativne epizode, zloupotrebe, moralno rasulo ili dekadenciju u razvoju monaštva. Na kraju ove fascinirajuće monografije dobija Melvilova centralna teza u faktičnoj evidentnosti – da se današnja društvena i individualna egzistencija zasnivaju na temeljima srednjevekovnog monaštva. Naličje ovakvog progresivnog aspekta sastoji se u vidovima neurotično prenaglašenog prezira i demonizovanja svega plotskog, u svestranim mahnitim proganjanjima veštica koje je vrhunilo u paranoidnim vizijama greha i pakla, kao i dubokim i nezacelivim ranama i užasima insceniranih tribunala inkvizicije i njenih lomača. Ovu monografiju zaokružuje jukstapozirana hronika – paralelni razvoj monaštva i opšte istorije – koja nam omogućuje preglednije situiranje zbivanja u sinoptičkoj perspektivi. Melvilova monografija solidan je pregled nastanka i razvoja monaštva i manastira – toposa između neba i zemlje, te je rado preporučujemo akademskoj javnosti.
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici, ali i na X nalogu. Pretplatite se na PDF izdanje lista Danas.
