Nezavisna ženska pozorišna i performerska scena

U metodološki vrlo jasno sprovedenom i izloženom istraživanju, koje prati, podržava i ilustruje vrlo dosledno sproveden dizajn Jovane Budošan, obrađuje se najpre društvenopolitički kontekst u Srbiji devedesetih godina prošlog veka, potom produkcija zvanične pozorišne scene i nasuprot njoj, zajednička obeležja rada nezavisnih umetnica i njegova recepcija. Društveni i politički ambijent je i formalno predstavljen kao pozadina, tek kroz niz fusnota koje i u tako prostom nizanju događaja dovoljno svedoče o dramatičnosti vremena koje je na bitan način saučestvovalo kako u životima tako i u oblikovanju umetničkog delovanja umetnica.

Zvanična produkcija, rad novosadskih pozorišnih kuća poput SNP, Novosadskog pozorišta, Pozorišta mladih i drugih manjih organizacija ili trupa prikazan je kroz vizuru poražavajuće neznatnog ženskog učešća u svim segmentima njihovog rada, od organizacionog, programskog, do izvođačkog.

Nezvaničnoj sceni kao fokusu istraživanja pristupa se kroz niz intervjua sa njenim učesnicama koji zahvataju široko područje od činjenica života, uslova rada do različitih manifestacija umetničkog i društvenog aktivizma. Upravo kroz ukrštanje javnog i privatnog diskursa koji se uzajamno podržavaju uspostavljen je narativ za proučavanje nezavisnih izvođačkih praksi. Taj, feminističkim istraživanjima svojstven, postupak koji brojčanim i statističkim podacima pridaje kvalitet stvarnog života dao je izloženom tekstu posebnu autentičnost. Utoliko više što je i sama autorka knjige istovremeno i saučesnik zbivanja koje proučava te jednim pogledom iznutra bolje razaznaje bitna pitanja i probleme sa kojima su se umetnice devedesetih suočavale. Ovo je još ubedljivije prikazano u filmu koji je priložen uz knjigu i sadrži fragmente predstava, performansa i akcija, kao i razgovore sa umetnicama koje se kroz jedan pogled unazad osvrću na svoj tadašnji rad.

Ivana Inđin istražuje delovanje umetnica različitih generacija koje je povezao isti politički i socijalni ambijent. To su Katalin Ladik, Milica Mrđa, Gordana Dean, Tatjana Grujić, Ivana Inđin, Branka Miličić, Zlatica Handur, Biljana Stanković. Ono što čini mogućim njihovo zajedničko svrstavanje jeste upravo socijalna i politička budnost koja je inicijalno odredila njihov rad i kritički ga smestila u aktuelni kontekst devedesetih. One jesu delovale sa margine ali taj subverzivni potencijal samo je sa margine i bio moguć u ambijentu razbuktalih nacionalističkih i populističkih strasti i prateće retradicionalizacije društva.

U tekstu Ženski performans mapiranje identiteta Miško Šuvaković je kao jednu od bitnih pitanja umetnosti druge polovine 20. veka izdvojio pitanje identiteta samog umetnika koje se pod uticajem feminizma formulisalo i kao pitanje o statusu žene umetnice u dominantno muški ustrojenom svetu umetnosti. U istom tekstu on prikazuje konstituisanje ovog identiteta kroz rad tri novosadske umetnice: put od izdvajanja ženskog identiteta bez postojanja ženskog diskursa kod Bogdanke Poznanović preko ženskih politika tela u performansima Katalin Ladik do postfeminističkog performansa Milice Mrđe Kuzmanov.

Devedesete su godine nastanka feminističkih akcija i organizacija i u srpskom kulturnom i političkom prostoru. Ipak ove umetnice se ne deklarišu kao feministkinje. Ali to nisu radile ni Meri Vultonskraft, ni Simon de Bovoar, a Margaret Diras, navodno, nikad nije pročitala nešto kao žensko pismo. Ipak, moguće je govoriti o jednoj implicitnoj „feminističkoj poetici“ koja saučestvuje u oblikovanju njihovih umetničkih iskaza. Iako još uvek ne postoji jasna artikulacija feminističkog diskursa i uračunavanje teorijskih postavki feminizma u umetnički narativ ili gest, njegov uticaj nedvosmisleno boji njihove akcije. Ivana Inđin u izvođačkim jezicima, u formulisanju problema sa kojim se suočavaju i koje tematizuju, u dekonstrukciji i redefinisanju strategija tela te uključivanju vlastitog iskustva kao konstitutivnog elementa umetničkih praksi, prepoznaje sadejstvo feminističkog diskursa bio on jasno artikulisan ili ne. To se takođe očituje u metodologiji zajedničkog rada, dekonstrukciji tradicionalnih formi stvaralačkog procesa, novim načinima komunikacije sa publikom i kao ne manje bitno, u razvijanju neformalnih oblika edukacije koji preuzimaju najdragocenije sastojke feminističkog obrazovanja. Učenje je participatorno, iskustveno, saradničko, holističko, eklektičko i rezultira ne samo uvećavanjem znanja nego i transfomacijom svih onih koji u njemu učestvuju.

Istraživački napor Ivane Inđin pokazao je da postoji i ono što ne postoji. Otud performativni status knjige. Tek nakon nje moguće je ovaj korpus heterogenih akcija, performansa i pozorišnih predstava dalje analizirati, svrstavati i razvrstavati kao različite strategije nepristajanja i kao jedinstveno, autentično žensko iskustvo kreativnog i kritičkog suočavanja i preživljavanja u dramatičnim vremenima.