Ruska avangarda u Beogradu i Beču : Sloboda i spontanost

Koliko znam, slike i predmeti sa ove izložbe rado su i pomno razgledani, i, kako mislim, ona je istinski, ozbiljan umetnički događaj i estetski doživljaj ne samo, kako se to kulturtregerski cinično kaže, za naš grad i našu državu, u kontekstu njene kulturne ojađenosti, nego uopšte. Jer ono što je dobro za Beograd, dobro je i za Beč, Berlin i Njujork, ili ne valja baš nigde i nikom pametnom ne znači baš ništa.

“Ruska avangarda u Beogradu”, istina, nije pokazala čuvena dela iz najpoznatijih svetskih muzeja, ali je, zato, pokazala manje poznata i, ne računajući specijaliste, publici nepoznata dela poznatih i važnih pedesetoro autora predsovjetske i ranosovjetske umetničke avangarde, i upravo to – ta manje poznata dela, zatim skice, plakati, fotografije, upotrebni predmeti… određuju važnost i posebnost ove izložbe, ne uskraćujući njenom posmatraču svu silu entuzijazma koja je u njih utisnuta podjednako kao i u ona najčuvenija dela Maljeviča, Rodčenka i Kandinskog, Ljubovi Popove, Varvare Stjepanove i Natalije Gončarove.

Upravo na ovoj izložbi, bez izvikanih i opštepoznatih dela, videlo se da duh poleta, revolucionarnog zaokreta i novuma pripada podjednako i takozvanim manjim, jednako ozbiljnim, samo zapostavljenijim, radovima. Najzad, sve te skice za pozorišne i filmske kostime i scenografije govore da likovna umetnost onde i tada nije tek implementirana u druge vidove umetnosti, nego da isti duh avangarde obuhvata i svu umetnost, ali i čitav društveni život. Izloženi plakati, arhitektonski projekti i dizajnirani upotrebni predmeti: čajnici i tanjiri, svedoče o burnom životu umetnosti u svakodnevnoj egzistenciji. Nije stoga čudno da je centralni predmet ove izložbe, neformalno, upravo beli čajnik koji je dizajnirao Kazimir Maljevič – suprematistički čajnik. Ovaj predmet možda najkompletnije svedoči ne samo o tome da je isti duh avangarde u jednom vremenu i u jednom društvenom i političkom kontekstu obuhvatao umetnost i život nego da su upravo pravila umetnosti, apstraktne, spontane i geometrijske umetnosti dobila pravo da oblikuju svakodnevni život, da postanu njegovi vektori. Ta suština, ta poenta, nije istaknuta na ovoj izložbi, i, ako ona ima mane, onda joj je to mana. Da je ovo shvaćeno, moglo se promeniti ime izložbe, a samim tim i izoštriti njen fokus.

Dobrim delom istovremeno sa beogradskom postavkom, u Beču je, u Kunstforumu, od sredine oktobra prošle godine do kraja ovog januara, trajala izložba: “Ljubav u vreme Revolucije – umetnički parovi ruske avangarde”. Na njoj su izložene čuvene slike ruskih avangardnih umetnika, ali je nađena jedna specifična tema, jedan specifičan ugao gledanja na stvar, iz kojeg se ta stvar jasno sagledava u svojoj epohalnoj posebnosti.

Dakle, u Kunstforumu bila je to izložba petoro ljubavnih i umetničkih parova – desetoro umetnika i umetnica, od kojih su radovi njih osmoro zastupljeni i na beogradskoj izložbi. Ovde nije bilo Alekseja Kručeniha i Mihaila Larionova. A parovi su: Natalija Gončarova i Mihail Larionov, Varvara Stjepanova i Aleksandar Rodčenko, Ljubov Popova i Aleksandar Vesnin, Olga Rozanova i Aleksej Kručenih, Valentina Kulagina i Gustav Klucis.

Reč je o ljubavnim parovima, ali i o umetnicama i umetnicima koji su radili istovremeno i zajedno, pa je izložba tako i koncipirana; to su njihovi radovi iz istog period i/ili zajedničkim radovima. Na prvi pogled, reklo bi se da je to odlična dosetka. međutim upravo iz ove koncepcije uočava se suština perioda ruske avangarde koja inače ostaje sklonjena. Zato je ova bečka izložba originalna, jer otkriva ponovo ono zatureno što neraskidivo povezuje umetničku avangardu i Oktobarsku revoluciju, a sam naslov izložbe “Ljubav u doba Revolucije” govori o ljubavnosti te revolucije, kao i o revolucionizovanju same ljubavi.

Brojnost umetničkih ljubavnih parova u ruskoj avangardi je neobičan i neponovljen. A bit tog udruživanja jeste umetnička i ljudska ravnopravnost muškog i ženskog tvoračkog subjekta!

Čitava zapadnoevropska umetnost, da ne govorimo o onoj na istoku, ženu je uglavnom doživljavala kao inspiraciju, kao muzu i model ili menadžera umetniku-muškarcu. Navešću primer: “ Najlekovitiji događaj u životu Salvadora Dalija nosi žensko ime: Gala. Ona je bila njegova muza, njegov menadžer, i biće koje je Dali najviše voleo i kojem se najviše divio. Voleo ju je više nego sebe. Ova žena jakog karaktera imala je presudan uticaj na njegov život.”

Vlada boljševika odmah po Oktobarskoj revoluciji donela je brojne zakone kojima su sasvim izjednačena prava muškaraca i žena. Ti zakoni, o kojima se danas totalno ništa ne zna, bili su avangardni: jednaka prava partnera u braku, jednaka ekonomska prava, pravo na razvod, pravo na abortus, a homoseksualne veze prestaju da budu kažnjive. Govorimo, dakle, o naprednom društvu u kojem cveta napredna, avangardna umetnost. Govorimo o društvu koje je na izvestan način pripremila predsovjetska umetnička avangarda. Dakle, ne govorimo više samo o pionirskim umetničkim radovima nego i o pionirskim oblicima života, koji započinju ukidanjem muškog monopola na umetnost i institucionalizovani život, i ukidanjem privatnog vlasništva.

Zajednički radovi i nastupi umetnika i umetnica protive se, u stvari, uzdizanju umetnika nad samom umetnošću, protive se obožavanju takozvanog genija, jer se protive svakom vidu obožavanja.

Suština ovog ljubavno-umetničkog združivanja bila je ne u tome da se intimna ljubav između parova iskaže i u njihovom zajedničkom umetničkom delu i delovanju, nego da se sama ljubav gradi na teorijskim estetičkim postavkama i na praksi eksperimentalne umetnosti. Nisu uzalud ovi avangardisti smatrali da je štafelajsko slikarstvo prevaziđena, mrtva stvar, i nisu uzalud sebe nazivali konstruktorima, a ne slikarima, smatrajući da su principi za kojima se traga u umetnosti nužni za revolucionisanje političkog i svakodnevnog, javnog i intimnog života. Aleksandar Rodčenko govori: “Sve je eksperiment, a budućnost je samo naša ambicija.”

Eto po čemu je ona posebna i šta nas privlači ruskoj umetničkoj avangardi – mogućnost entuzijastičnog građenja društva na principima slobodne ljubavi i spontanosti znanja. Odatle potiče i ovo današnje interesovanje za nju u Beogradu i Beču, iz prizivanja te zanemele istinske želje.