Tri veka Slovaka u Vojvodini

– To pokazuje i činjenica da su i posle tri stotine godina provedenih ovde, Slovaci uspeli da sačuvaju sve svoje tradicije, kulturu, jezik i svoju veru. Uostalom, nije slučajno to što su multietničnost, multijezičnost i multikonfesionalnost drugo ime za našu pokrajinu – ističe i danas Ana Tomanova Makanova.

Prema popisu iz 2002. godine, u Vojvodini živi oko 56.000 Slovaka, a slovački jezik je jedan od šest službenih jezika ove pokrajine. Poznati po marljivosti, Slovaci nastanjuju ove krajeve u drugoj polovini 18. veka.U novoj otadžbini izgradili su Slovački narodni dom i biblioteku i osnovali kulturnu instituciju najvišeg reda – Maticu slovačku. Pripadnici vojske Jana Žiške, preci vojvođanskih Slovaka, progonjeni od katoličke crkve i mađarskih vlasti, potražili su bolje uslove života u Bačkoj. Doneli su evangelističku veroispovest zahvaljujući pogodnostima Patenta o verskoj toleranciji koji je garantovao slobodu kretanja seljaka i osnovnu versku slobodu. Sklanjajući se od katoličkog pogroma nekoliko slovačkih familija je stiglo u Kisač već 1774. godine. U panonskoj ravnici Slovaci su podelili sudbinu slovenskog življa. Potomci nekadašnjih boraca Jana Žiške pružali su tokom Drugog svetskog rata neprestan i istrajan otpor mađarskim fašističkim okupatorskim vlastima.

Treća po brojnosti etnička grupa u Vojvodini

Danas su Slovaci treća po brojnosti etnička grupa u Vojvodini i čine većinu stanovništva u opštini Bački Petrovac (66 odsto), a takođe predstavljaju najbrojniju etničku grupu u etnički mešovitoj opštini Kovačica (41 odsto).

Ono po čemu Slovaci obeležavaju šarenu mapu Vojvodine svakako nije samo naivno slikarstvo po kojem su postal poznati u celom svetu, kao ni štrudle s makom i orasima bez kojih se ne može zamisliti nijedna, ne samo njihova, već i vojvođanska trpeza. Na primer, u svim oblastima umetnosti i kulture bili su bez premca. Počeci književnosti vojvođanskih Slovaka datiraju krajem 19. veka, a vezani su za imena dva slovačka pisca – Jana Čajaka, majstora realističke slike slovačkog narodnog života i Vladimira Hurbana Vladimirova, dramskog pisca i pedagoga.

Poznati pisci na slovačkom jeziku u Vojvodini su – Mihal Babinka, Jan Labat, Juraj Tušjak, Vjera Benkova Popitova, Pavel Mučaji, Janko Čeman, Pavel Grnja, Miroslav Krivak, Paljo Bohuš, Pavel Čanji, Vicezoslav Hronjec i drugi. Prva javna biblioteka vojvođanskih Slovaka i jedna od najstarijih biblioteka u Vojvodini, osnovana 1842. godine, jeste Biblioteka Štefan Homota u Bačkom Petrovcu koja danas ima fond veći od 40.000 knjiga. Zavičajna, pak, zbirka vojvođanskih Slovaka sadrži više od 5.000 knjiga i periodičnih publikacija na slovačkom jeziku i zbirku stare i retke knjige koja sadrži više od 2.000 knjiga i u kojoj je najstarija knjiga iz 1690. godine.

Sve one „ružne reči“ na „R“ – recesija, restrikcija…

Prošlog vikenda je u Bačkom Petrovcu održana manifestacija koja tradicionalno okuplja profesionalne teatarske ansamble – 15. petrovački pozorišni dani. Pozorište iz Slovačke gostovalo je sa dve predstave što je direktan rezultat prošlogodišnjeg i zvaničnog potpisivanja sporazuma o kulturnoj saradnji između Slovačke i Srbije. Tadašnji ministar kulture Slovačke, Marek Mađarič i Nebojša Bradić, time su ozvaničili saradnju što u mnogo čemu, po rečima sagovornika PS, mr Pavela Čanjija, upravnika Slovačkog vojvođanskog pozorišta i člana Nacionalnog saveta slovačke nacionalne zajednice, bilateralnu sardnju između dve zemlje olakšava. Čanji je kao upravnik Slovačkog vojvođanskog pozorišta u Bačkom Petrovcu zadužen za još dve institucije kulture u ovom mestu koje je centar kulturnih zbivanja kada su vojvođanski Slovaci u pitanju – zadužen je i za Galeriju Zuzke Medveđove, prve akademske slikarke koja je svom rodnom Petrovcu ostavila galeriju, kao i za Narodni muzej. Pavel Čanji, poznati grafičar i slikar koji je obeležio i 30 godina svog umetničkog rada, kao član Nacionalnog saveta slovačke nacionalne zajednice govori za PS o tri momenta koja su vrlo značajna za slovačku kulturu u Vojvodini.

– Postoji nekoliko stvari koje prilično deprimirajuće deluje na sve aktere kulturnog života u Vojvodini kad je slovačka nacionalna manjina u pitanju. U sklopu osnovnih strategija za kulturu na državnom nivou, i u svetlu novih zakona o kulturi, stvara se jedna optika koja na prvi pogled pruža i omogućava, posebno nacionalnim manjinama, neverovatan prostor i broj mogućnosti za plasma, prikaz, prezentaciju kulturnih dobara, što je bitno za jednu nacionalnu zajednicu kako sa užeg nacionalnog aspekta, tako i sa opšteg vrednosnog stanovišta koje prevazilazi lokalni značaj. Apsurd je u tome što smo ranije, i za vreme komunizma, pa čak i za vreme ratnih devedesetih, kada nije bilo svih zakonskih mogućnosti i strategija, imali visoke rezultate. Slovaci su tada, naročito u oblasti pozorišta i folklora, odskočili i kao nacionalna zajednica smo imali veoma značajne rezultate u svetskim razmerama. A sada, kada imamo sve zakonske okvire, ponavljaju se reči, sve one „ružne reči“ koje počinju sa R – recesija, restrikcija…

Slovačka kultura u Vojvodini za ceo svet

Smanjenjem budžetskih sredstava i republičkog i pokrajinskog ministarstva i minimalnim finansijskim sredstvima onemogućavaju se institucije kulture da rade sve ono što im je zacrtano kao osnovna delatnost. Drugi problem je taj što i na lokalnom nivou ne postoji strategija koja bi pridavala značaj u samoj zajednici. Delovanje Nacionalnog saveta je nova mogućnost realizacije svih sadržaja koji se tiču nacionalne zajednice i Savet će pokušati da reši taj problem i u sklopu kulture. Strategija je da se sagledaju i uvide svi problem koji postoje, a da stručnjaci, kako pojedinci tako i oni koji deluju u institucijama, daju rešenja za realizaciju projekata koji bi realizovali datu delatnost. Nacionalni savet je već oformio odbor za kulturu koji pokriva sve činioce u kulturi i koji ima zadatak, ne samo da ima pregled zbivanja, već i da posredstvom projekata radi na realizaciji svih segmenata slovačke kulture. Dakle, značajan doprinos je i činjenica da već drugu godinu u Novom Sadu deluje Zavod za kulturu vojvođanskih Slovaka pod čijom se kapom ujedinjuju svi napori ka tome da slovačka kultura u Vojvodini ne bude samo za Slovake u Vojvodini već za ceo svet.

Jedna od takvih značajnih stvari bila je i premijera komedije Maraton Kvoda Konvortesa u režiji Vladislave Fekete i produkciji Slovačkog vojvođanskog pozorišta iz Bačkog Petrovca, izvedenoj na otvaranju prošlonedeljnog Pozorišnog festivala na kojem je i Zajednica profesionalnih pozorišta Vojvodine uručila priznanje Ljuboslavu Majeri, reditelju i profesoru na pozorišnim akademijama u Novom Sadu i Banskoj Bistrici u Slovačkoj, za 30 godina rada i najviše realizovanih predstava u okviru Festivala vojvođanskih profesionalnih pozorišta.

Nova stranka

Pre samo desetak dana u Bačkoj Palanci formirana je Stranka vojvođanskih Slovaka (SVS), čiji je cilj političko okupljanje Slovaka u Srbiji, kao i učešće u vlasti te nacionalne manjine u svim lokalnim samoupravama gde je ona prisutna.

Za predsednika SVS, na jučerašnjoj konstitutivnoj sednici, izabran je Štefan Seč, inače potpredsednik bačkopalanačke Skupštine opštine i jedini odbornik.

Nova stranka, kako se navodi u saopštenju SVS, ima 1.800 članova.