Zašto nisu prebrojane jasenovačke žrtve

                       P { margin-bottom: 0.21cm; }Holokaust nad Romima i Jevrejima i zločin genocida nad Srbima izvršeni su na osnovu ustaških načela, donetih zakona, uredbi, odluka i uputstava od svih organa ustaške vlasti u NDH – od najviših do najnižih. Glavni centar sprovođenja ovih zlodela bila je Ustaška nadzorna služba, preimenovana u Ravnateljstvo za javni red i sigurnost. Ove ustanove sprovele su ustaško zakonodavstvo i likvidirale dva naroda na teritoriji NDH i izvršila trostruki zločin genocida nad Srbima (ubistva, prevođenje u katoličanstvo i proterivanje sa ognjišta – teritorije NDH). Zbog Holokausta nad Romima i Jevrejima i genocida nad Srbima ne stoji teza „Jasenovac – žrtva je pojedinac“. Možda bi se to moglo odnositi na antifašiste, tj. one koji se nisu slagali ili bili protiv ustaško-nacifašističkog režima, ali i to je ratni zločin.

Mora se reći da je bilo vrlo malo pokušaja da se problem logora Jasenovac izuči, tj. da se postavi naučna osnova istraživanja. Sistem Koncentracionog logora Jasenovac obuhvata područje od 210 kilometara kvadratnih, što ga čini jednim od najvećih u ovom delu Evrope. Izostao je napor istraživača – arheologa, antropologa, sudsko-medicinskih veštaka, pedografa, istoričara i arhivista, da se ozbiljno pozabave ovim pitanjem.

Veliku prepreku istorijskoj nauci predstavljaju politički motivi, koji su očigledni u službenim popisima žrtava, na primer u Bosni i Hercegovini. Na toj višenacionalnoj teritoriji bilo je elemenata i građanskog rata. Iz političkih razloga, u prvim godinama posle Drugog svetskog rata, svi ubijeni u Jadovnom, Đakovu, Jasenovcu i drugim mestima imenovani su jednim nazivom „Žrtve fašističkog terora“. Nije vođeno računa ni o nacionalnoj, ni verskoj pripadnosti ubijenih. Išlo se linijom skrivanja istine, da se zaboravi „bratoubilački rat“. To je, međutim, iskorišćeno u suprotne svrhe, u skrivanje istorijske istine. Na primer, kardinal Kuharić javno je tvrdio da je u NDH ubijeno svega 50.000 Srba. Neki velikodostojnici su govorili da je u Jasenovcu najviše ubijeno Hrvata.

Usamljeni pojedinci ipak su nešto radili i uradili. Bilo bi i većih rezultata istraživanja da nisu prekinuti 1991. godine iskrsnućem novih problema, složenijih od dotadašnjih. SFRJ se našla u građanskom ratu, raskomadana na državice, a time su za narednih desetak godina zavese spuštene na arhive institucija i celokupan naučnoistraživački rad. Posle 2000. godine ima nekih pomaka u Banjaluci, Zagrebu, Beogradu i NJujorku. Na primer, u stalnoj muzejskoj postavci „Memorijalnog muzeja Jasenovac – Spomen-područje“, od novembra 2006. piše da su dosad u „poimeničnom popisu žrtava“ utvrđena 69.842 ubijena logoraša i naknadno još u 2008. oko 2.000.

Za istoričare koji tragaju za objektivnom istinom izvori prvog reda su pisani dokumenti uz puno korišćenje rezultata ostalih naučnih disciplina. Ali treba imati u vidu da su ustaške vlasti NDH najveći broj dokumenata o Koncentracionom logoru Jasenovac uništili. Kartoteka logoraša je u dva navrata spaljivana (početkom 1943. i aprila 1945). Ustaše su mnogo puta odmah likvidirale grupe pridošlih logoraša, ne uvodeći ih u kartoteku. To se naročito odnosi na masovne transporte sa Kozare, iz Slavonije i Srema. Ustaše su uništavale tragove svojih zločina i na drugi način, tj. otkopavanjem i spaljivanjem ubijenih, kuvanjem u kazanima, spaljivanjem živih i mrtvih, bacanjem u Savu i zakopavanjem na skrivenim močvarnim područjima. Nažalost propušteno je niz posleratnih godina kada je bilo vreme za istraživanje. Do 1961. godine logor je bio prepušten divljoj prirodi. I narednih godina nije istraženo više od 20 odsto. Navodno svi su bili zadovoljni što je Zemaljska komisija za ratne zločine Hrvatske ustanovila da je u Jasenovcu ubijeno 600.000 logoraša. Arhivske ustanove Hrvatske, Bosne i Hercegovine nisu takoreći ništa uradile na prikupljanju i sređivanju građe NDH i samog logora Jasenovac. Dovoljno je zaviriti u objavljene preglede – knjige: „Arhivski fondovi i zbirke za Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu“ pa se uveriti da uopšte nema odrednice o Koncentracionom logoru Jasenovac. No, zahvaljujući bivšem Arhivu OS SFRJ, sada Vojnom arhivu dokumenta ustaške NDH su bila sređena i mikrofilmovana. Iako nije bilo kartotečki obrađene odrednice o Koncentracionom logoru Jasenovac iz pregledana 312.892 dokumenta NDH, mnogo se toga saznalo o ličnim podacima ubijenih, a posebno iz mikrofilmovanih dokumenata specijalizovanih arhiva (SUP Zagreb, SUP Hrvatske).

Deo arhivske građe NDH uništavan je kao sirovina za proizvodnju hartije, što je nepobitno dokazano izjavama arhivista u Zagrebu i Sarajevu. Za poimenično utvrđivanje ubijenih u Jasenovcu najkorisnija je dokumentacija pri Državnoj, zemaljskim i pokrajinskim komisijama za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača. Ovim dokumentima svakako treba pridružiti i brojne izjave izbeglih ili proteranih iz ustaške NDH koje je prikupljala Komisija za izbeglice u Srbiji od 1941. do kraja 1944. godine, a ista su pohranjena u Arhivu Jugoslavije. Dobar broj ovih dokumenata objavljen je u mojim knjigama „Proterivanje Srba sa ognjišta“ i „Ubijeni u Koncentracionom logoru Jasenovac“. Najveći broj izjava i nešto dokumenata prikupila su udruženja logoraša i Spomen-područje Jasenovac (do 1990) u kojima ima dosta identifikovanih žrtava. Brojne monografije i sećanja na ratne godine 1941-1945, naučni radovi i natpisi u dnevnoj i revijalnoj štampi svakako su od koristi ako se prema njima odnosi sa odgovarajućom dozom opreza i kritičnosti. Takvih knjiga, većeg i manjeg obima, pregledano je više od 1.106 i preko 1.482 druga zapisa.

Najviše poimeničnih spiskova sačinile su organizacije Saveza udruženja boraca NOR-a, popisujući žrtve od sela do sela i mesta do mesta na teritoriji nekadašnje NDH, posebno u Bosni i Hercegovini.

Ovde su izloženi rezultati dosadašnjeg rada u kome su korišćeni metodi kakve istorijska nauka poznaje. Ali, ovo nisu konačni podaci o ubijenim u Koncentracionom logoru Jasenovac. Da nije došlo do rasturanja Jugoslavije, rezultati bi sigurno bili daleko sveobuhvatniji. Reč je o identifikaciji onih koji su označeni „brojem“ ili „N. N.“ licem. To se uglavnom odnosi na Bosnu i Hercegovinu, koja je još 28. jula 1946. godine objavila o izvršnim zločinima: „… 334.114 lica pobijeno je na razne načine: poklano, povešano, streljano, spaljeno, ugušeno plinom, oterano u koncentracione logore: 40.000 dece je pobijeno, a 20.000 je ostalo bez roditelja…“ Zatim je izvršila popis stradalih kao „Žrtve fašističkog terora“ u koncentracionim logorima i ta brojka je 103.854. Od toga broja u Koncentracionom logoru Jasenovac 58.444 ubijena označena su samo „brojem“. Međutim, za sve njih se znaju svi drugi podaci: iz kojih su mesta, opština, pol, godina starosti, nacionalnost, godina ubijanja, zatim koliko je radnika, poljoprivrednika, trgovaca, zanatlija, službenika, studenata, đaka, dece do sedam godina, prosvetnih i zdravstvenih radnika, oficira, podoficira i žandara Kraljevine Jugoslavije, pa i koliko je u logorima ubijeno domaćica. U tim popisima-pregledima jedino nema Cigana-Roma, tj. prikazani su kao Muslimani.

I kada se od broja ubijenih od 103.854 odbiju ubijeni u međunacionalnim sukobima ili verskim, posebno u istočnoj Bosni i nekim gradovima, pobijeni u ustaškom logoru Đakovo (569 Jevreja i 20 Srba), te jedan broj ubijenih i identifikovanih u ustaškom logoru Gospić – Jadovno (doktor Đuro Zatezalo je identifikovao 10.502 ubijena), dobićemo dosad utvrđeni broj ubijenih iz Bosne i Hercegovine u Koncentracionom logoru Jasenovac od 58.444 kao „N. N.“ lica.

Sve se može oprostiti, ali zaboraviti se ne može, to je istorijskoj nauci nepoznato.

Autor je vojni istoričar, pukovnik JNA u penziji