Jedna od kolevki zapadne kulture

Iako Kušadasi, možda, nije toliko čuven po udobnim plažama, privlačnost grada zasniva se na tome što uža i šira okolina obiluje brojnim antičkim spomenicima. Jedno od njih je grad Efes udaljen manje od 20 km od Kušadasija.

Efes je jedan od najbolje očuvanih antičkih gradova. Opšte je prihvaćeno da je postojao u 11. veku pre naše ere, a osnovali su ga jonski Grci. Osvajali su ga Persijanci, Aleksandar Veliki, a Rimu je pripao 133. godine pre n. e. kada je postao, za vreme carstva Augusta, glavni grad Male Azije. Pod rimskom vladavinom imao je najveći procvat u 1. i 2. veku nove ere, kada je brojao preko 200.000 stanovnika i bio drugi grad po veličini, posle Rima. Bio je značajan centar trgovine i poznata luka. Rušen je i usled zemljotresa, ali i od neprijateljskih plemena i vojski, a zatim obnavljan.

Grad Efes bio je izgrađen u središtu Artemidinog kulta i, kao takav, posvećen boginji Artemidi. Njen hram je istoričar Herodot uvrstio u jedno od sedam svetskih čuda antičkog vremena. Artemida je bila grčka boginja lova i šuma, zaštitnica prirode i boginja plodnosti, kći Zeusova. Ludak Herostat je 365. godine, na rođendan Aleksandra Velikog, zapalio hram. Od velelepnog hrama danas nije ostalo gotovo ništa, sem jednog mermernog stuba visine 24 metra, nastalog u 4. veku.

Efes danas obiluje antičkim spomenicima iz helenističko-rimske epohe. U osnovi samog grada nalazi se vijugava, kilometarski duga ulica, popločana mermernim pločama većeg oblika, koja je služila i za kolski prevoz. Sa obe strane ulice nalazi se niz od više ili manje očuvanih stubova različitog oblika, zavisno od vremena kada su postavljeni ili popravljani. Osim Mermerne, tu su i Kuretska ili „Sveta ulica“ i Ulica luka – pristanišna, kojom se nekada izlazilo na more.

Na kraju ove ulice nalazi se Teatar – Veliko pozorište, jedno od najvećih pozorišta antičkog doba. Postojalo je u 1. veku pre n. e., a za vreme Nerona dobilo je veličinu pravog pozorišta. Izgrađeno je na padinama planine, polukružnog je oblika, a sedišta za gledaoce podeljena su pešačkim prolazima na tri dela. Ima preko 60 redova i smeštaj za oko 25.000 posetilaca. U antičko doba bilo je jedno od najvećih pozorišta sveta, gde su se redovno održavale predstave, a velike priredbe čak i nedavno. Na sasvim drugom kraju grada nalazi se manje pozorište nazvano Odeon koje je služilo za manje skupove gradskih otaca, za konferencije i skupštine.

Najznačajnija i najočuvanija građevina je Biblioteka, koja se nalazi u sredini grada. Ovo je jedno od najlepših primeraka građevinarstva u Efesu. Sačuvana je prednja strana sa nizom stubova, sa prizemnim i spratnim delom. U zgradu se ulazi stepenicama, a u sredini su široka i visoka vrata, sa strane manja, sa prozorima na spratu. U nišama su skulpture, alegorije znanja i vrlina. Građena je u prvom veku nove ere i bila je najznačajnija biblioteka starog sveta, pored aleksandrijske. Nazvana je Celzusova, posvećena Tiberiju Julijusu zvanom Celzus, čija je to i grobnica, čime je odata velika počast ovom konzulu i guverneru.

U ovoj dugačkoj ulici nalaze se dobro očuvani ostaci i drugih značajnih građevina, kao što su Hadrijanov hram. Trajanova fontana, Skolastikino kupatilo, Hram Domicijana … Efes je bio veoma važan centar ranog hrišćanstva i nastavio da zauzima značajno mesto i u Vizantijskom carstvu. Hiljade turista iz svih krajeva naše planete svakodnevno i masovno posećuju ovaj grad i šetaju njenim dobro očuvanim ulicama ukrašenim građevinama, stubovima i spomenicima.