Mnogostrukost identiteta

                       p { text-indent: 2.5cm; margin-bottom: 0.21cm; direction: ltr; color: rgb(0, 0, 0); line-height: 150%; }p.western { font-family: „YHelvetica“; font-size: 12pt; }p.cjk { font-family: „Times New Roman“,serif; font-size: 12pt; }p.ctl { font-family: „Times New Roman“,serif; font-size: 10pt; } Pomorska bitka kod Visa i austrijska pobeda dokazivali su uspeh projekta preobražaja starog, malaričnog i oronulog gradića u moderan grad koji odgovara zahtevima modernizovanog srednjoevropskog i jadranskog carstva. Pored toga, od 1870. i u Istri se sve više pažnje posvećuje masama, odnosno većinskom stanovništvu, bez obzira na to da li je bilo gradsko ili seosko. Pitanje organizacije prosvetne politike (konkretno: koliko škola, gde treba da budu smeštene i na kojim jezicima treba da se sprovodi nastava) postalo je veoma značajno jer se nacija temeljila na opismenjenoj omladini. Godine 1866. otvorena je prva hrvatska čitaonica u Kastvu, na krajnjoj istočnoj granici Istre, ključnom mestu za širenje hrvatske kulture u regiji. Nekoliko godina kasnije (1869), 32 opštine zatražile su osnivanje gimnazije na hrvatskom jeziku u Pazinu, prevashodno radi obrazovanja nastavnika za rad u osnovnim školama budući da je iste godine, na inicijativu nemačkih liberala (antiklerikalaca) u Beču, zakonskim ukazom osnovno školstvo oduzeto od sveštenstva. U Trstu je 1870. počela da izlazi Naša Sloga, časopis (na hrvatskom) koji se zalagao za saradnju između južnoslovenskih naroda i za veća prava Hrvata i Slovenca u Istri. Časopis je bio važan za prevazilaženje slovensko-hrvatskih lokalizama u regiji. Još su delotvornije bile masovne manifestacije, takozvani tabori, po ugledu na češke tabore. Prvi tabor održan je 1870. u Kubedu kod Kopra, a organizovali su ga istarski Slovenci, dok je 1871. u Kastvu održan prvi hrvatski tabor, tokom koga se javno raspravljalo o društvenom i ekonomskom položaju slovenskog stanovništva u Istri (politička pitanja bila su zabranjena).

Izbori za Carsko veće (bečki parlament) održani su 1873. preko kurijalnog sistema, a ne više indirektno preko pokrajinskih sabora. Istra je dobila četiri mesta: jedno za velike zemljoposednike, jedno za gradove i trgovačke i zanatske komore i dva za seoske opštine. Takav sistem bio je na snazi do izbora 1897. godine. Tri mesta su 1873. pripala italijanskim predstavnicima iz zapadne Istre, a jedno Hrvatu Dinku Viteziću, iz istočne Istre. Politička borba je postala stvarnost i, od izbora do izbora, narod je bivao sve više uključen u nju. U hrvatskim i slovenačkim redovima sedamdesete godine označile su prelaz s pojedinačnog učešća u političkom životu ka stvaranju prvih nacionalnih političkih snaga. Slovenci su u Trstu 1875. osnovali političko društvo Edinost i pokrenuta je saradnja unutar nove hrvatsko-slovenačke Narodne stranke. U Trstu je 1878. postignut dogovor, pod okriljem Edinosti, između slovenačkih i hrvatskih političkih snaga. Narodna stranka isprva je teško dobijala naklonost: 1876. osvojila je samo četiri mesta u pokrajinskom saboru, dok je 1879, na izborima za Carski savet, ponovo samo Dinko Vitezić uspeo da dobije mandat u istočnoj Istri (Kastav, Novigrad, Kvarner, Krk), najjačem hrvatskom području. Na ovoj osnovi došlo je do smene u nacionalnom vođstvu: sveštenstvo (čiji je simbol bio Dobrila) zamenila je grupa hrvatskih narodnih vođa, advokata i pravnika, poreklom iz krajnje istočne Istre, iz Kastva: Matko Mandić, Vjekoslav Spinčić i Matko Laginja.

Od mnogostrukosti identiteta do nacionalne homogenosti: to bi, u suštini, bila promena koja je pogodila elite u Dalmaciji u toku samo jedne decenije (1860-1870). Bila je ograničena na društveni vrh, ali je u istoriografiji dugo bila predstavljana kao da se odnosila na čitavu provinciju. Dalmacija je 1848. imala 416.803 stanovnika, od kojih je 75.000 bilo pravoslavne srpske veroispovesti, hiljadu albanskog porekla (žitelji naselja Arbanasi u Zadru), i oko 500 Jevreja u Splitu. Broj čisto italofonskih stanovnika bio je u padu (najviše 28.000). Prema drugim procenama, oko 1860. nije bilo više od 15-16.000 stanovnika koji su koristili isključivo italijanski jezik. Verovatno je bilo oko 50.000 dvojezičnih stanovnika, prevashodno u priobalnom pojasu, bez obzira na javno nacionalno izjašnjavanje. Ukratko, Dalmacija je i dalje bila krajnji limes italijanskog jezičkog i kulturnog prostora, poput Malte, Korzike, Nice, Tičina i Graubindena. Ipak, kao provincija, odnosno administrativna jedinica, Dalmacija će dobiti identitet svoje većinske nacionalne komponente, a to su bili Hrvati (oko 1860. preko 320.000); bilo je samo pitanje demografije i vremena kada će do toga doći.

Nastavlja se