Čekajući svog ktitora

 Taj centar sela čini velika raskrsnica, gde u jednom delu stoje četiri parkirana kamiona, verovatno nekadašnje JNA, pri čemu na jednom od njih stoji – nemačka registracija? To je bila jedna od retkih registarskih tablica na vozilima u Banjskoj (i onim aktivnim), jer lokalni Srbi, verovatno, i dalje moraju da se snalaze sa srpskim tablicama i kosovskim policajcima, pa ih na kola stavljaju – pretpostavljam – prema potrebi i planiranom putovanju?

Ceo ovaj kraj, prvenstveno Banjska i Zvečan, trebalo bi uskoro, nadajmo se, da proslave završetak izgradnje banjsko-lečilišnog kompleksa „Rajska banja“ (banja u Banjskoj, logično!), a nastavljaju se i radovi na uređivanju manastira Banjska, kako same crkve, tako i manastirske proizvodnje – pa će Kosovo i Metohija, pored vina iz Velike Hoče, moći da ponudi i pivo iz Banjske! Kažu da se pivo (a i medovača) pravilo u ovim krajevima još u srednjem veku, o čemu sigurno mogu da svedoče barem Dikan i Vukoje (ako ih se sećate iz „Politikinog zabavnika“).

Manastir Banjska nalazi se na uzvišici iznad sela, na obali istoimene rečice, na padinama Rogozne. Jedina rečica koju smo tog dana videli bila je prava mala bujica, izazvana pljuskom, koja je žustro oticala putem od manastira ka selu. Manastirska crkva je posvećena Svetom arhiđakonu Stefanu, a podignuta je u 14. veku, kao zadužbina kralja“Stefana Uroša II Milutina. Crkva je bila obložena trobojnim kamenom, kakav se i danas može videti sa zadnje bočne strane, a i pored svoje pripadnosti raškom stilu, ona danas izgleda krajnje neobično, sa „dve prednje strane“ – leva u crvenoj opeci (koja oblikom i prozorima podseća na prednju stranu Studenice), i desna od sige, prošarane kamenom.

U sklopu manastira nalaze se i konaci, kao i veliki, privremenom konstrukcijom pokriveni ostaci trpezarije, otprilike iste veličine kao one čuvenije, hilandarske. Teško je poverovati da je ovo bio jedan od najbogatijih srpskih manastira u srednjem veku, a tužno deluju i ostaci ostataka fresko-slikarstva unutar crkve. Jedva da je nešto sačuvano. Sva sreća, crkva je ipak potpuno građevinski obnovljena, pa će i njeni unutrašnji zidovi sigurno ponovo oživeti. Banjska je nekada bila četvrti, stavropigijalni (potčinjen neposredno patrijarhu) manastir u Srbiji, iza Studenice, Mileševe i Sopoćana! Inače, kralj Milutin je Banjsku video kao svoju grobnu crkvu, što je ona i bila neko vreme, skoro sedamdeset godina. Mošti su onomad prenete u Trepču, a davne 1460. godine prenete u Sofiju, u crkvu Svete Nedelje, danas poznatu kao crkvu Svetog kralja. I tako Banjska, već šest i kusur vekova, čeka povratak svoga ktitora, Svetog kralja. Uglavnom, negde od početka ovog milenijuma, stvari za Banjsku idu malo bolje – te će njeni zidovi dočekati ponovo svoje freske, dočekivaće, nadam se, i još mnogo poklonika iz cele Srbije, a dočekaće po drugi put i svetog kralja Milutina, nema sumnje.