Aristotelizam i pozorište (2)

Rimska komedija izvodila se kao deo rimskog obreda, koji je i razlog njenog postojanja. Bile su to scenske igre, ludi scenici, „religijski ritual koji je postojao i pre uvođenja grčke komedije u Rim“. To znači da su rimske komedije vremenom smenile neki prethodno ustaljen scenski sadržaj, ali da su preuzele njegov izvođački okvir i oblik, iako su se izdavale, ne bez razloga, za prerade grčkih komedija. U sadržinskom smislu, to jesu prerade, ali, po formi, sasvim novi „komadi“. Ta forma menja odnos prema funkciji priče (mythos) koja je, po Aristotelu, suštinski sastojak tragičkog speva. Iz te promene, menja se i odnos glumca prema liku, ulozi i publici, dakle, mimetičnost, a samim tim, i sadržaj onog što Stagiranin u „Poetici“ naziva katarzom.

Ludička igra u Rimu služi grandioznoj zabavi – „odbacivanju ozbiljnosti“. Njen istinski tvorac jeste glumac, tačnije igrač, a ne dramski pisac. Tekst je samo predložak za „ludički performans“ čija suština nije u pripovedanju priče pozorišnim sredstvima, nego u permanentom poigravanju tim sredstvima. Predstava je, dakle, priča samih sredstava igre. „Igre nisu sredstvo da se pravi pozorište, već cilj pozorišta“, veli Diponova.

Uloga prologa u rimskoj komediji, nesumnjivo je interaktivno ludička, a ne aktancijalno dramska. Scenski učesnici spektakla javljaju se u tri vida, tri instance, kaže Florans Dipon. Kao pokretači radnje, dakle, sasvim mimetički – predstavljajući ulogu. Mogu se, zatim, pokazati i kao to što uistinu jesu, kao sami glumci u ulozi. Taj tranutak u poslednjih sto godina nazivamo oneobičavanjem ili momentom začudnosti. S obzirom na to da su likovi rimske komedije konvencije, a da su sižei standardizovani, likovi se mogu pojaviti nezavisno od svoje uloge u datoj komediji. Oni tada izazivaju gledaočeva očekivanja koja će ubrzo izneveriti. U sve tri ove pojave, igrači mogu da se direktno obraćaju publici. Takođe, gledalištu se mogu obraćati i u ime pisca. Sve to od rimske komedije čini metateatralnu priredbu, a ta mreža metateatralnosti – to stalno ogoljavanje mehanizma nastajanja predstave, to odlaženje od predstave pa skok u nju – ono je ludičko o kojem govorimo ne samo kad govorimo o starorimskom komičkom spektaklu.

Aristotelova poetička načela, doista, nisu primenljiva na rimsku komediju. Međutim, Aristotelova načela nisu primenljiva ni na jedan komički žanr. On je naprosto govorio o tragediji, o ozbiljnoj i potresnoj radnji, a ne o komedijskom odbacivanju ozbiljnosti! Ono što je pisao o komediji, izgubljeno je, ali je simptomatično to da je razdvojio svoja poetička razmatranja na prikaz tragedije i na prikaz komedije. Dakle, znao je da su to različite pojave. „Poetiku“, kakva nam je preostala, dovoditi u vezu s problemima komedije, generalna je greška.

Dokaz Diponove o marginalnosti teksta u rimskoj komediji nije dobro izveden. Sve ono što čini glumac/igrač (ludius), u ma kojem od tri moguća vida svog scenskog bivanja, zapisano je u tekstu rimskog komediografa. Diponova to nijednog trenutka ne evidentira. To ne znači da ludičko nije bit rimske komedije, to samo znači da je tekst komedije bitan za to ludičko. Bez njega, naime, ne bi bili mogući ludički postupci na sceni. On predstavlja detaljan scenario svih radnji i postupaka, svih mimetičkih i metateatarskih činova u datoj predstavi. On još nije ono što će za renesansnu komediju del arte (commedia dell’ arte) predstavljati sođeto (soggetto) – skica za glumačke improvizacije na ustaljene teme i likove. U rimskoj komediji, improvizacija je svedena u okvire zadatog opisa. Da zaključimo, sve to što jedan igrač izvodi u rimskoj komediji, pokazujući se kao on sam ili kroz ulogu drugog, napisana je rola.