Od Jugovizije i Rive, do Molitve i Konstrakte: Kako je Srbija menjala svoj izbor za Evroviziju još iz vremena Jugoslavije do danas

Od prvog nastupa 1961. godine do danas, kontinuitet učešća iz menjanih političkih i državnih formata, od vremena Jugoslavije, Srbije i Crne Gore, pa Srbije danas – svedoči o dugotrajnoj vezi ovih prostora sa najvažnijim evropskim muzičkim takmičenjem. Transformacija izbora predstavnika, od Jugovizije do Beovizije i Beosonga, pa sve do Pesme za Evroviziju, reflektuje i promene u medijskoj i kulturnoj politici regiona.

Najveći uspeh ostvaren je dva puta: Pobedom Jugoslavije 1989. i pobedom Srbije 2007, dok su mnogi umetnici kroz decenije ostavili dubok trag na samoj sceni Evrovizije i u srcima publike širom kontinenta.

Jugoslavija i Evrovizija (1961–1992)

Jugoslavija je debitovala na Pesmi Evrovizije 1961. godine, čime je postala jedina socijalistička zemlja članica EBU i aktivni učesnik festivala.

Za izbor predstavnika koristila je nacionalno takmičenje pod nazivom Jugovizija, u kojem su svoje pesme slali javni emiteri iz svih šest republika i dve autonomne oblasti tadašnje SFR Jugoslavije – Beograd, Zagreb, Ljubljana, Sarajevo, Skoplje i Titograd, danas Podgorica.

Jugovizija je funkcionisala kao otvoreni nacionalni final festival sa žirijima iz svih regiona, i pobednik je dobijao pravo da predstavlja Jugoslaviju na Evroviziji.

Prvu pesmu sa jugoslovenskom zastavom na Evroviziji izvela je Ljiljana Petrović sa numerom „Neke davne zvezde“ i zauzela visoko 8. mesto 1961. godine u Kanu. U narednim godinama Jugoslavija je slala različite izvođače iz svih republika. Već 1962. Lola Novaković je donela 4. mesto, što je bio jedan od najranijih visokih plasmana. Među učesnicima bili su i Vice Vukov, Sabahudin Kurt, Berta Ambrož i drugi izvođači koji su ostavili trag na evropskoj sceni.

Jugoslavija je učestvovala ukupno 27 puta do 1992. godine, sa izostancima između 1977. i 1980. te 1985. godine, kada se nije takmičila. Najveći uspeh postigla je 1989. godine kada je grupa Riva osvojila prvo mesto sa numerom „Rock Me“, što je jedina pobeda ove zemlje u istoriji Evrovizije.

Nakon pobede, Jugoslavija je bila domaćin takmičenja 1990. godine u Zagrebu, što je dodatno učvrstilo njen status u srcima evropske publike.

Tokom osamdesetih godina prošlog veka, Jugoslavija je ostvarila brojne zapažene plasmane poput Danijela i „Džuli“ na 4. mestu, 1983. godine i onda kada su Jugoslaviju predstavljali Novi fosili i završili takođe na 4. mestu, 1987. godine. Prema istorijskim statistikama, najveći broj predstavnika dolazio je iz Zagreba, koji je deset puta imao pobedničku pesmu sa Jugovizije.

Poslednje učešće Jugoslavija je imala 1992. godine, pred samu dezintegraciju države. Zatim, tokom ratova i političkih sankcija, zemlja nije bila u mogućnosti da se takmiči. Nakon raspada SFR Jugoslavije, nastale su nove nezavisne države koje su svoje nacionalne EBU članstva i put ka Evroviziji gradile separatno.

Srbija i Crna Gora (2004–2006)

Uslovi političkih promena doveli su do stvaranja državne zajednice Srbija i Crna Gora, koja se kvalifikovala za članstvo u EBU početkom dvehiljaditih godina nakon ukidanja međunarodnih sankcija. Ova zajednica je učestvovala u Evroviziji dva puta: 2004. i 2005. godine.

Za odabir predstavnika u ovom periodu koristio se nacionalni izbor Evropesma (Evropjesma), u kojem su regionalni izbori Beovizija – za Srbiju, i Montevizija – za Crnu Goru, slali svoje pobednike na završno takmičenje. Evropesma je selektovala predstavnika za takmičenje, ali je 2006. došlo do skandala u izboru zbog navodnog pristrasnog glasanja, pa zemlja te godine nije poslata na Evroviziju.

U debiju 2004. godine, duo Željko Joksimović i Ad-Hoc Orchestra završio je takmičenje na drugom mestu sa pesmom „Lane moje“ u Istanbulu, jednim od najuspješnijih rezultata u tom periodu, što je dodatno potvrđeno plasmanom u finale i snažnim rezultatima od publike i žirija.

2005. godine bend No Name sa „Zauvijek moja“ zauzeo je 7. mesto. Nakon raspadanja države koja se zvala Srbija i Crna Gora, takmičenje je ponovo dobilo dva nova učesnika.

Republika Srbija debitovala je kao nezavisna država na Pesmi Evrovizije 2007. godine. Prvo učešće bilo je istorijsko: Marija Šerifović osvojila je prvo mesto sa pesmom „Molitva“, donoseći Srbiji – ali i celom regionu – prvu pobedu kao samostalnoj zemlji. Ovo je rezultiralo time da je Beograd bio domaćin Festivala 2008. godine, jednom od retkih organizacija takmičenja van zapadnoevropskih metropola.

U ranim godinama Srbija je koristila nacionalni izbor Beovizija za odabir pesme i izvođača. Nakon neprolaska u finale 2009. godine, RTS je eksperimentisao sa kombinacijom internog izbora kompozitora i izvođača krajem dvehiljaditih i početkom dvehiljadedesetih. U nekoliko sezona vraćena je nacionalna selekcija pod imenom Beosong „Pesma za Evroviziju“, kombinovana sa internim odlukama, što je karakteristično za savremeni pristup odabira kandidata.

Nakon „Molitve“, Srbija je dva puta bila veoma visoko plasirana: Željko Joksimović sa „Nije ljubav stvar“ osvojio je 3. mesto za Srbiju 2012. godine. Pored toga, Jelena Tomašević sa pesmom „Oro“ 2008. godine i Milan Stanković sa „Ovo je Balkan“ 2010. godine postigli su respektabilne plasmanе u finalnim večerima. Najbolji rezultat posle Željka Joksimovića imala je Konstrakta 2022. godine u Torinu, nakon što je sa pesmom „In Corpore Sano“ završila na visokom petom mestu u finalu takmičenja.

U poslednjem periodu, nastupi su uključivali raznovrsne žanrove i izvođače. Pored Konstrakte, poslednjih godina savremeniji umetnici poput Teya Dore i Luke Blacka predstavljali su zemlju u novijim izdanjima takmičenja. U 2025. godini, predstavnik Princ sa pesmom „Mila“ nije se plasirao u finale, prvi put nakon skoro decenije prolaska u finale Srbije, što je bio jedan od najlošijih plasman Srbije kao samostalne zemlje na Pesmi Evrovizije.

Srbija će svoje nacionalno takmičenje za izbor predstavnika na Evroviziji ove godine održati 24.,26. i 28., februara na takmičenju „PZE26“.