Helderlinovi duhovi i aveti

Oko ovog pesnika, savremenika Hegela i Šelinga, i nešto starijih Getea i Šilera sa kojima se sretao dok je studirao filozofiju u Tibingenu lomiće se koplja unutar intelektualnhi krugova Nemačke tokom 20. veka kao pesnika sa kontroverznim uticajem bez presedana; od uticaja na intelektualace sa ideološke desnice i propagandiste nacizma, do uticaja na lidere iz kruga oko Frankfurtrtske škole kritičke teorije društva.

Pesnik na koga se pozivao Martin Hajdeger ali i protagonisti kulturne i političke pobune iz 1968. kao i intelektualaci raličitih frakcija nemačke savremene levice.

Pecnik Fridrih Helderilin bio je toliko slavljen i obožavan u Nemačkoj da su i vojnici tokom rata u svojim rancima kao obavezni deo opreme nosili knjigu sa njegovim stihovima koje je štampalo ministarstvo odbrane, kao bedeker za moralno i psihološko preživljavanje vojnika u rovovima.

Bio je neka vrsta nacionalne pesničke ikone ali i kontroverzna figura pre svega zahvaljujući svom životu. Ludak, revolucionar, idealista ili preteča sveukupne moderne poezije?

Rođen u Tibingenu 1770. studirao je filozofiju zajedno sa Hegelom i Šelingom kretao se u krugu Šilera pa i Getea ali nije postao filozofski pisac, već se okrenuo poeziji slaveći u svojim elegijama, odama i himnama (Hiperion, Empedokle…) duhovne vrednosti starogrčke, antičke kulture.

Bez obzira na pesničku slavu ovaj pesnik koga je Niče prepoznao kao pesnika orfičkog i dionizijskog nadahnuća, veliki deo svog života, čitavih 36 godina, proveo je izolovan živeći u sobi na vrhu stambene kule, bogate porodice Cimer u Tibingenu, tretiran kao psihijatriski slučaj, isključen iz društvenog života kao ukleti pesnik da bi početkom veka postao, jedan od najvećih duhovnih, rečeno savremenim rečnikom, influensera u Nemačkoj intelektalnoj istoriji prve polovine 20. veka.

Knjiga Karl-Hajnc Ota – Helderinovi duhovi, u izdanju Ultimatum rs. i prevodu Nikole B. Cvetkovića, bavi se upravo ovom temom, fenomenom Heldelrin i recepcijom njegovog dela.

Napisana je kao multižanrovski literarni miks esejističkih ogleda o pesniku, njegove društvene biografije, zanimljive analize socijalnih i političkih ideja tokom 20. veka i duhovne atmosfere u Nemačkoj.

Pored mnoštva stavova evropskih intelektualaca o Helderlinu knjiga predstavlja onu vrstu uzbudljive i nekonvencijalne intelektualne istorije Nemačke, rekonstruisanu kroz pesnikov kulturni i intelektualni status i uticaj na, u idološkom smislu, suprotstavljene političke pokrete i ideje sve do današnjih dana.

Ono što je posebno zanimljivo je Karl-Hajncova pronicljiva i duhovita uporedna analiza preuzimanja Heledernovih stihova i filozofsko-pesničkih pasaža od ovih suprotstavljenih ideoloških i političkih protivnika, desnih i levih, kao duhovnih inspiracija i referenci za svoje političke i ideološke agende.

Nemačka kulturna i akademska elita na prelazu iz kulture klasicizma u romantizam smatrala je sebe naslednikom ideala starogrčkog antičkog sveta. Helderlin se odao pesništvu a ne filozofiji ili teologiji inspirisan duhovnim, univerzalnim humanističkim vrednostima orfičke i dionizijske provinijencije o ponovnom jedinstvu apolonskog i dionizijskog, razuma i mašte, kako je to i najavljeno u programskom dokumentu (doduše nepotpisanom) za koji se smatra da su ga pisali zajedno Hegel, Šeling i Helderlin još na studijama u Tibingenu, kasnije naslovljenog kao Najstariji sistemski program nemačkog idelaizma.

U promenjenom političkom i civilizacijskom kontekstu 20. veka ta potraga za smislom postaće centralna tema intelektualnih debata u Nemačkoj, obuhvatajući od Hajdegera (Crne sveske) i Ernsta Jingera, kritiku evropskog prosvetiteljstva, racionalizma i humanizma na intelektalnoj desnici sve do nacionalističkih i nacističkih ideologa i propagandista Alfreda Bojmlera i kruga intelektalaca oko kružoka Štefana Georga (Maks Komereal i drugi), kao Helderlinovh utvara i sablasti potonje nacističke katastrofe.

Na intelektalnoj liberalnoj levici, takođe inspirisane Helderlinom, srećemo u vrlo iscrpnoj analizi Karl-Hainc Ota, figure nemačke i evropske intelektualne scene od Teodora Adorna, Đerđa Lukača, Benjamina, Deride, Mišela Fukoa, Petera Vajsa, Brehta, Aleksandra Klugea i drugih sve do protagonista i lidera studentskih pobuna i radikalne levice za koje je Helderlin slomljena i svetla figura.

Jedan od nas.

Nije on bio bolestan, nasuprot, društvo je bilo bolesno, ono ga je uništilo. Helderlinovi duhovi su izvanredno zanimljiva knjiga, ne samo kao biografija jednog velikog pesnika, već pre svega kao studija o recepciji njegovih ideja u intelektualnim sporovima u Nemačkoj i Evropi tokom 20. veka do naših dana.