Od Vikinga do Trampa: Zašto je Grenland deo Kraljevine Danske?

Kultura tokom tog perioda koji je nazvan Nezavisnost I se širila duž severne obale Grenlanda do južnih delova današnjeg Nacionalnog parka u severoistočnom Grenlandu.

Ovi rani lovci živeli su od losova i foka, piše na sajtu visitgreenland.com.

Drugi talas: Sakak kultura

Druga imigracija iz Kanade na Grenland desila se oko 2400. godine p. n. e. i trajala je do 400-800. godine p. n. e. Ljudi Sakak kulture (paleo-eskimska kultura na jugu Grenlanda) naselili su područje od južnog dela Melvil zaliva, oko Rta Farevel, pa do jugoistočne obale do današnjeg Itokortormita.

U malom naselju Sakak u Disko zalivu pronađeni su prvi alati ove kulture, po kojima je kultura i dobila ime. Ljudi Sakak kulture živeli su na Grenlandu najduže bez prekida, jer su mogli loviti i koristiti razne životinje: kitove, foke, ribe, ptice i kopnene sisare. Novi DNK nalazi pokazuju da su ljudi Sakak poreklom sa Aleutskih ostrva i da nisu genetski povezani sa kasnijim Inuitima.

Treći talas: Nezavisnost II i Dorset kultura

Sledeća dva talasa imigracije bila su: kultura Nezavisnost II duž severne obale Grenlanda od oko 800. godine p. n. e. do 0. godine, i nova kultura Dorset, koja je prešla preko leda blizu današnjeg Kanaka, a zatim se kretala južno duž zapadne obale Grenlanda, verovatno i na južni deo istočne obale.

Dorset ljudi doneli su sa sobom ženski nož – ulo, koji se i danas koristi na Grenlandu. Veliki noževi za sečenje snega pokazuju da je ovo bila prva kultura koja je savladala veštinu izgradnje igla. Kultura je dobila ime po Kejp Dorset u Kanadi, živela je prvenstveno na tundri i lovila kopnene životinje poput sobova i losova.

Četvrti talas: Dorset II, Norse naseljenici i Tule ljudi

Krajem prvog milenijuma na Grenland stižu najmanje tri različite kulture u četvrtom talasu imigracije, nakon perioda od 800-900 godina kada je ostrvo bilo gotovo nenastanjeno.

Dorset II ljudi stigli su u 8-9. veku n. e., uglavnom oko Kanaka, u severni i severoistočni Grenland.

Erik Crveni

Gotovo istovremeno stigli su prvi istočni imigranti –  naseljenici sa Islanda i Norveške u Južni i Jugozapadni Grenland. Ova imigracija može se precizno datirati na 982. godinu n. e. zahvaljujući islandskoj hronici, kada je Erik Crveni stigao na Južni Grenland.

Erik Crveni, nordijski Viking bio je proteran sa Islanda zbog ubistva. Ime Grenland odnosilo se na vegetaciju oko fjordova južnog Grenlanda, ali je verovatno dato i u pokušaju da se privuče više Norvežana da se nasele u Erikovo naselje u jugoistočnom Grenlandu.

Norveška naselja na Grenlandu postala su deo Severnog Atlantskog carstva kojim je upravljala Norveška.

Nestanak Norsa

Poslednji istorijski tragovi Norse naseljenika, koji su uglavnom bili poljoprivrednici, zabeleženi su 1408. godine.

Arheološki nalazi ukazuju da je norse kultura na Grenlandu nestala oko 1450. godine n. e. iz razloga koji nikada nisu u potpunosti objašnjeni, iako i danas postoji mnogo dobro utemeljenih teorija o njihovom nestanku pa se kao mogući razlozi navode i hladnija klimu koja je činila ostrvo manje pogodnim za život i sukobe sa Inuitima, koji su tada počeli da se naseljavaju na područjima u kojima su živeli Norse naseljenici.

Mnogi ostaci Norse naselja i danas su vidljivi na ravnicama i planinskim padinama južnog Grenlanda i oko Nuka, piše diis.dk.

Zbog toga su ta mesta popularna među turistima koji žele da se upoznaju sa uzbudljivom kulturom iz perioda Vikinga.

Tule kultura

Tule kultura se verovatno naselila na Grenland oko 1200. godine n. e. To su bili prvi ljudi koji su se naselili širom Grenlanda, na istočnoj i zapadnoj obali.

Današnji Grenlanđani su direktni potomci Tule ljudi, koji su prvenstveno bili pomorska kultura, specijalizovana za lov na morske sisare. Poslednja poznata imigracija iz Kanade dogodila se oko 1860. godine.

Mnogi lokaliteti na Grenlandu čuvaju tragove poslednjih imigrantskih kultura, naročito Tule i Norse, a lokalni muzeji i Nacionalni muzej u Nuku izlažu kolekcije nalaza iz ovih kultura.

Iznad svega, izdržljive inuit kulture preživele su na Grenlandu zahvaljujući izumu i razvoju osnovnih alata i pribora, koji su generacijama prilagođavani i usavršavani, i koji se zapravo i danas koriste.

Kao što su kajak – grenlandski morski kajak, simbol arktičke kulture koja je živela od mora i njegovih resursa, ulo, specijalni zakrivljeni nož koji su žene koristile za sečenje plena koji su muškarci donosili sa lova na foke.

Poput kajaka i ulo, pseće sanke su takođe alat iz prošlosti, ali je verovatno najčešće korišćen i danas. Grenland je postao moderno društvo, gde su u nekim slučajevima motornim sankama zamenjene pseće sanke, a mobilni telefoni i internet postali su uobičajeni načini komunikacije za mlade i stare.

Ipak, neke stvari nikada ne nestaju čak ni u najmodernijim kulturama, a tradicionalni mitovi i legende i dalje zauzimaju ključno mesto u grenlandskoj svesti.

Susret sa Dancima, Norvežanima i kitolovcima

Nakon nestanka Norse populacije, ekspedicije iz Engleske i Norveške dolazile su na Grenland tokom 16. i 17. veka, a od 17. i 18. veka glavni kontakt sa Inuitima ostvarivali su evropski kitolovci. Ovo je dovelo do intenzivne trgovine, a Inuiti su posebno cenili evropske male staklene perlice, koje se danas koriste u nacionalnoj nošnji.

Godine 1721. Hans Egede, norveški sveštenik i misionar, uz podršku ujedinjene dansko-norveške krune, ponovo je uspostavio kontakt sa Grenlandom. Briga u to vreme bila je da su Norse naseljenici propustili Reformaciju i da su i dalje bili katolici.

Kada je Hans Egede stigao, zatekao je samo Inuite, koji su tada već bili čvrsto nastanjeni u većini Grenlanda, i odlučio je da se posveti njihovom pokrštavanju.

Početak kolonijalnog perioda

Ovo je označilo početak kolonijalnog perioda. Početak je bio spor, a norveško-danski uticaj na Grenland morao je da se takmiči sa drugim stranim silama, posebno Holanđanima. Tokom generacija, Inuiti su prešli na hrišćanstvo, a Grenland je politički i ekonomski bio vezan za Dansku-Norvešku u kolonijalnom odnosu.

Kada se monarhija Danske i Norveške raspala 1814. godine, Danska je zadržala Grenland. Dansko-grenlandski kolonijalni odnosi u 19. i početkom 20. veka karakterisani su danskom paternalističkom politikom opreznog razvoja, kako bi se obezbedilo da Grenland bude profitabilna kolonija.

Godine 1916. SAD su potvrdile Danska prava na Grenland, kao deo dogovora koji je omogućio američku kupovinu Danskih Zapadnih Indija, piše diis.dk. Kontroverza oko norveškog zahteva za delove Grenlanda završena je 1933. kada je stalni sud za međunarodno pravo, osnovan od strane Lige naroda, presudio protiv Norveške.

Bivša kolonija pripojena Danskoj

Nakon Drugog svetskog rata, UN su vršile pritisak za dekolonizaciju Grenlanda. Godine 1953. bivša kolonija je uključena u Dansku i dobila dva mesta u danskom parlamentu. Godine 1979. Grenland je dobio Samoupravu, uključujući formiranje Grenlandskog parlamenta, a 2009. godine stekao je autonomiju kroz zakon koji je uključivao „plan“ za traženje nezavisnosti.

Ovim zakonom 2009. godine odlučivanje o nezavisnosti od Danske postalo je u potpunosti pitanje Grenlanđana.

Nema sumnje da većina Grenlanđana želi da iskoristi ovu opciju u budućnosti. Ankete to pokazuju, a nezavisnost je prihvaćena i u Danskoj. Ipak, ankete takođe dosledno pokazuju da Grenlanđani ne žele nezavisnost ako bi to značilo kolaps sistema socijalne zaštite. Tu leži izazov.

Grenland je ogroman, prostire se na više od 800.000 kvadratnih milja, ali njegova populacija je mala – svega 56.000 ljudi.

Klima je veći deo godine surova, posebno na severu. Zbog toga, između ostalog, grenlandska vlada i dalje zavisi od godišnje subvencije Danske od oko 600 miliona dolara, kao i od danske države koja podržava službe u oblastima kao što su odbrana, obalska straža i sprovođenje zakona.

Nezavisnost Grenlanda, dakle, zavisi od značajne kontinuirane danske pomoći nakon sticanja nezavisnosti, što grenlandska vlada još uvek nije uspela da obezbedi.

U tom kontekstu, predsednik SAD Donald Tramp je video priliku da stekne Grenland.

Američki strateški interesi na Grenlandu nisu novi, već datiraju još iz 19. veka. Široko američko angažovanje na Grenlandu, međutim, nije se materijalizovalo sve do Drugog svetskog rata, pokrenuto nemačkom invazijom na Dansku 9. aprila 1940. godine.

Nemačka okupacija Danske stavila je Grenland u neobičan položaj i izazvala zabrinutost u SAD da bi geografija Grenlanda mogla biti korišćena protiv njih.

Zbog toga je Vašington reagovao povoljno kada je danski ambasador u SAD, Henrik Kaufman, preuzeo ulogu pravog predstavnika slobodne Danske, prekidajući veze sa okupiranom državom. Kaufman je ponudio SAD prava na baze na Grenlandu tokom trajanja rata.

Ovo je bio početak američkog prisustva na Grenlandu. Nakon Drugog svetskog rata, oslobođena Danska je poštovala Kaufmanove obaveze, a od 1949. godine SAD i Danska postaju saveznici kroz NATO.

Tokom Hladnog rata i decenijama kasnije, SAD su štitile svoje bezbednosne interese na Grenlandu: pratili su ruske rakete, bombardere i nuklearne podmornice sa tog mesta. Ovo je postalo osnova tzv. „Grenland kartice“ u odnosima SAD-Danska: ideja da prava na baze na Grenlandu predstavljaju važan doprinos Danske i Grenlanda SAD i NATO-u.

Ovaj status kvo se menja sa Trampom. U širem kontekstu odnosa SAD i Evrope u eri „Amerika na prvom mestu“ SAD su morale da primoraju svoje evropske saveznike da učine više na svim frontovima. Vašington više nije bio zadovoljan time da ima slobodnu ruku na Grenlandu.

Umesto toga, Danska je sada predstavljena kao loš saveznik jer nije preuzela odgovornost za američku bezbednost u vezi sa Grenlandom. U Trampovoj naraciji, ovaj percipirani propust Danske opravdavao je američko preuzimanje Grenlanda u celini.

Tramp čak ide dotle da nije isključio upotrebu vojne sile. Drugi razlozi, koje je izneo Tramp, uključuju osiguranje mineralnog bogatstva, posebno retkih zemnih minerala, kao i opšti cilj da učini SAD moćnijom kroz teritorijalnu ekspanziju.