Despotovina u sjenci države Nemanjića

Branislav Krstić: SPOMENIČKA BAŠTINA SVJEDOČANSTVO I BUDUĆNOST PROŠLOSTI (20)

Branislav Krstić (1922) bio je savezni savetnik u vladi Jugoslavije nadležan za urbanizam, prostorno uređenje, čovekovu sredinu i baštinu (1968-1982), profesor po pozivu na postdiplomskim studijama Arhitektonskog fakulteta u Beogradu (1972-2003), predstavnik Jugoslavije na konferencijama i u telima UN, pa i Komitetu za svetsku baštinu Uneska, gde ostvaruje upis prvih pet dobara u Listu svetske baštine (1978). Tematska enciklopedija „Spomenička baština svjedočanstvo i budućnost prošlosti“, čije delove objavljujemo uz dopuštenje autora, njegovo je životno delo. U knjizi je obradio dosad najpotpuniju enciklopediju spomeničke baštine južnoslovenskih zemalja. Ne prihvatajući da su spomenici kulture skup ad hoc izabranih spomenika „izvučenih“ iz vremena i okruženja u kojem su nastali, baštinu je istražio kao autentično svedočanstvo civilizacija i istorijskih razdoblja. U vreme novih interpretacija prošlosti ona ostaje nesporan oslonac u njenom tumačenju. Baštinu tumači i kao okruženje za arhitekturu budućnosti.

Južno od Save i Dunava, tokom devedeset godina, život nastavlja srpska srednjovjekovna država, u vazalnom odnosu s Ugarskom i Osmanskom imperijom i pod formalnom vlašću Vizantije, koja vladaru Stefanu Lazareviću daje titulu despota, u Carigradu 1402. godine. Despotovina je postojala do pada Smedereva (1459). Pod uticajem Ugarske evoluira ka feudalnoj zemlji sa novim slojem bogate vlastele; prestaje da bude teokratska država. Razvoj privrede i nova uloga države označavaju vrijeme gradnje gradova i početak stvaranja gradskog stanovništva.

Despotovina je opstojala devet decenija. Izgradila je državu koja u baštini ostavlja četiri značajna grada, Novo Brdo koje ima sopstvenu municipalnu upravu, Smederevo koje gradi po uzoru na Carigrad i Beograd i Kruševac kao prestonicu. Stvorila je novi arhitektonski izraz u izgradnji manastira (Ravanicu, Resavu, Kalenić), podigla značajna utvrđenja (Stalać, Koznik, Maglić, Užički grad), sa Novim Brdom i Srebrenicom se upisala u velike evropske proizvođače srebra. Nastupalo je novo vrijeme u razvoju države – stabilizovale su se državne teritorije, počelo je da se gradi urbano društvo, ostvarila je ekspanziju rudarstva i trgovine. Dubrovčanima je dala poseban status u vođenju trgovine i njihove sporove vodio je sud koji imenuje Malo vijeće Dubrovnika, a sačinjavaju ga predsjednik koji se naziva „konzul“ i dva člana, sudije. Sudeći prema arhitektonskoj baštini ona je otvarala novo istorijsko razdoblje u razvoju srednjovjekovne srpske države. Ipak, u istoriji, neopravdano je ostala u sjenci države Nemanjića. Osmansko osvajanje Balkana prekinulo je ovo otvaranje. Tek u XIX stoljeću, znatno kasnije nego ostale evropske zemlje, srpska država počinje da se preobražava iz seljačke u urbanu, zasniva državne i municipalne institucije i započinje urbanu istoriju.

Sjeverno od Dunava, u Vojvodini, ostala je skromna baština gradova, za razliku od baštine manastira koje su Srbi, nakon seoba, podigli u Sremu.

Bogatija baština gradova nalazi se na jugu, u Makedoniji, koju su ostavili istočno Rimsko carstvo, bugarska i srpska država. Kao rimsko-vizantijski gradovi već su navedeni Skopje i Strumica, posebno Ohrid kao znameniti slovenski grad. Urbana baština na jugu južnoslovenskih zemalja pripada vrijednijim gradovima koji nisu dovoljno istraženi. Ona svjedoči o gradovima koji nose obilježja relativnog kontinuiteta, izuzimajući gradove koje je rušio Nemanja. Naime, poslije pustošenja varvara, istočno Rimsko carstvo obnavlja ove gradove u vrijeme kad obnavlja i gradove na Jadranu. U ovim, međutim, ne nalazimo očuvan gradograditeljski red; regionalni gospodari su se mijenjali, nije bilo municipalne tradicije, ni rimskih građana i gradograditeljski kontinuitet nije ni imao ko da čuva.

Baštinu gradova jugoistočnih krajeva sagledali bismo potpunije ako bismo joj priključili baštinu srednjovjekovne Bugarske. Njena urbana, vjerska, stambena i ostala baština od Vidina (na Dunavu), preko Preslava, Trnova, Pernika i Plovdiva do Melnika (na jugu), kao i Serdike (Sofije) i drugih gradova dalje na istoku, te arhiepiskopije u Ohridu, komplementarna je s baštinom susjednih južnoslovenskih zemalja, ne samo u Srednjem vijeku, nego i u doba Turaka. Saznanja o arhitektonskoj baštini južnoslovenskih zemalja bila bi zasnovanija da smo je sagledali u cjelini, ali to ostaje neostvareni projekt.

Urbanabaština južnoslovenskih zemalja u Srednjem vijeku komparativno prezentirana daje izvanrednu, vjerovatno i neočekivanu, sliku. Na relativno maloj teritoriji baština gradova iznenađujuće je različita. Od Ptuja, Maribora, Zagreba i Siska, preko Kopra, Zadra, Splita, Dubrovnika i Kotora, do Jajca, Srebrenice, Beograda, Niša i Skopja, steklo se bogatstvo različitosti, nepoznato na nekom drugom evropskom području. Ako bismo im tražili zajedničko obilježje to bi bilo da, u velikoj mjeri, slijede razmještaj gradova Starog vijeka. Kao i drugi gradovi u Evropi prošli su opštu kataklizmu rušenja i pustošenja. Nisu ih gazile samo horde osvajača; bili su to i ratovi nomadskog i urbanog svijeta, ne manje i ratovi za osvajanje teritorija. Osvajači su uzimali „pravo“ prva tri dana, koje je vojnicima dozvoljavalo da pljačkaju, siluju, ubijaju, pale, bez ograničenja. Za osvajače grad je bio opasniji od vojske neprijatelja.

Nastavlja se

Beograd, rimski kastrum na platou grebena, u zagrljaju Save u Dunava, na mjestu gdje se balkansko pobrežje spušta u Panoniju; ruše ga Huni 378. i 441, potom Avari i Sloveni (VI st.), Vizantija obnavlja, a vremenom ga naseljavaju Sloveni. Od VII st. proširuje se na padinu prema Dunavu, ostavljajući tragove utvrđenog zbijenog naselja uskih ulica. U XI i XII st. gradi se izvan zidina i postaje značajno mjesto na putu prema Istoku. Povremeno je bugarski i ugarski. U vrijeme despota Stefana Lazarevića (vladao od 1389-1427) postaje prestonica Despotovine, trgovci dobijaju privilegije, grad se naseljava i smatra se da je mogao imati 40–50.000 stanovnika; iz tog vremena očuvan je dio Gornjeg grada (citadela) sa Južnom kapijom.