Dugo umiranje

Ivo Goldštajn: Raspad Jugoslavije nije se dogodio trenutno. To je bio proces koji je sigurno trajao duže vremena, da li nekoliko mjeseci ili nekoliko godina – to je stvar rasprave.

Miroslav Jovanović: Reč je o procesu i veoma je teško odrediti tačan datum. Mislim da bibliografija radova o raspadu Jugoslavije broji preko 10.000 odrednica. Svaki od tih autora je imao nekakvu ideju šta se dogodilo i zašto se to dogodilo. Kao istoričar, koji se bavi društvenom istorijom i koji se zanima za nove trendove istoriografije, moram da uočim najmanje dva generalna toka raspada. Jedan je unutrašnji proces rastakanja Jugoslavije, a drugi je uloga spoljašnjeg, odnosno međunarodnog faktora u tome. Nemojte da to povežete sa teorijom zavere, reč je o tome kako je međunarodna zajednica reagovala na ono što se događalo u Jugoslaviji.

Omer Karabeg: Kada je počeo proces raspada?

Ivo Goldštajn: Ako se izuzme očiglednost, a to je da je agresivna Miloševićeva politika zadala Jugoslaviji smrtni udarac, dublji razlozi zbog kojih se ova država raspala su mnogo slojevitiji i teži za razumijevanje. Nema nikakve sumnje da je produžena politička i ekonomska kriza sedamdesetih i osamdesetih godina otvorila prostor za manipuliranje masama. Bilo je to u doba kad je Jugoslavija trebala prijeći u jednu kvalitativno novu fazu modernizacije, a za to je bila potrebna korjenita politička i društvena reforma. Za tako nešto elite nisu imale snage. Na djelu je bila svojevrsna entropija jugoslavenskih institucija, pogotovo nakon Titove smrti. U svakom slučaju, produžena ekonomsko-politička kriza bila je snažan element koji je umnogome pridonio raspadu jer su u demokratskim federacijama, kao što su, recimo, Belgija, Švicarska ili Kanada, bile nužne stalne reforme kako bi te federacije opstale.

Omer Karabeg: Neki smatraju da je taj proces počeo 1989. godine kada je Milošević ukinuo autonomiju Kosova i tako izvršio udar na ustavni poredak Jugoslavije.

Miroslav Jovanović: Kada je reč o raspadu Jugoslavije osamdesetih godina, oštro se nameće pitanje gde se seli politička moć nakon Brozove smrti. Ja mislim da je to jedno od ključnih pitanja za razumevanje raspada države. Ta ista 1989. godina, u kojoj se desilo to što navodite, započela je štrajkom rudara 20. februara na Kosovu, pa onda u junu imate odluku Predsedništva Slovenije da potvrdi stav Kučana da Slovenija ne prihvata većinsko glasanje u federaciji po principu jedan čovek-jedan glas, što je predstavljalo transparentno odbijanje nečeg što se u Zapadnoj Evropi smatra demokratskim načelom.

Ivo Goldštajn: Ja bih rekao da je Memorandum SANU 1986. godine svakako dao jedan od ključnih poticaja procesu raspada, dok je dolazak Slobodana Miloševića na vlast u jesen 1987. godine pokrenuo proces raspada na formalno-pravnoj razini, time je, zapravo, počeo raspad. A onda su događanje naroda i antibirokratska revolucija 1988. godine pokazali u konačnici koliko je Jugoslavija krhka tvorevina jer je pritisak nacionalizma s jedne strane poticao reakcije s druge i s treće strane, što ovu fragilnu tvorevinu dovodi do kolapsa.

Omer Karabeg: Po nekim mišljenima Jugoslavija je pravno prestala da postoji 28. septembra 1990. godine kada je Srbija donela svoj ustav u kome se ona konstituiše kao nezavisna i suverena država.

Miroslav Jovanović: To je jedan od akata koji su nastali u tom trenutku. To je, koliko mene pamćenje služi, tada bilo obrazloženo kao vraćanje na stanje pre Ustava iz 1974. godine. Ne treba zaboraviti još jedan važan momenat – prekid vanrednog 14. kongresa SKJ 22 januara 1990. godine, kada su ga napustili slovenački i hrvatski delegati. S obzirom da druga Jugoslavija, onako kako je bila zamišljena, nije bila moguća van komunističkog klišea, to je takođe jedan od mogućih datuma.

Omer Karabeg: 25. juna 1991. godine su Slovenija i Hrvatska proglasile nezavisnost i odvojile se od SFRJ Jugoslavije. Može li se taj datum uzeti kao datum raspada Jugoslavije?

Miroslav Jovanović: To je jedan od datuma koji inače najčešće figurira kao datum prestanka Jugoslavije. Ali, vi imate paradoks da Hrvatska proglašava nezavisnost 25. juna, a onda 1. jula delegira u Predsedništvo SFRJ Stjepana Mesića. Dakle, ona još uvek okvirno stoji u granicama te države. To nas opet vraća na priču da li je unutrašnji diskurs taj na osnovu koga možemo određivati datume raspada ili je to spoljašnji diskurs. Da li je trenutak raspada kada je Nemačka priznala Hrvatsku i Sloveniju? Da li je to je 19. septembra 1992. godine kada su Ujedinjene nacije ocenile da SFRJ više ne postoji? Očigledno je da je raspad Jugoslavije proces koji ima užasno veliki broj isprepletenih nivoa i veoma je teško precizno odgovoriti na vaše pitanje koje nam uporno postavljate.

Ivo Goldštajn: Treba znati da desetak dana nakon 25. lipnja, kada je hrvatski Sabor, koordinirajući to sa Slovencima, proglasio nezavisnost, dolazi delegacija Europske zajednice i traži da se ustanovi tromjesečni moratorij na takvu odluku. Čeka se do početka listopada, pa se 8. listopada donosi Deklaracija o nezavisnosti, a onda opet kreće jedan moratorij koji ustanovljava Njemačka da bi Hrvatska i Slovenija konačno bile međunarodno priznate početkom 1992. godine. Prema tome, čak i kad bismo uzeli 25. lipnja kao nešto što bi moglo vrijediti kao datum raspada on povlači za sobom niz datuma što opet govori o procesu.

Omer Karabeg: Ime Jugoslavija ostaje i nakon odvajanja Slovenije i Hrvatske. 27. aprila 1992. godine proglašena je Savezna Republika Jugoslavija, takozvana krnja Jugoslavija koja se sastojala od Srbije i Crne Gore, a ime Jugoslavija konačno nestaje 4. februara 2003. godine, kada je proglašena zajednica Srbije i Crne Gore. Da li bi se taj datum mogao smatrati formalnim krajem Jugoslavije?

Miroslav Jovanović: Ako govorimo samo u ravni ideja, možemo reći da je tog dana ime Jugoslavija nestalo iz političkog vokabulara na ovim prostorima i da je to nekakav kraj. Ali, ponavljam, to je jedan od mnogih krajeva ove zemlje.

Omer Karabeg: Da li se Savezna Republika Jugoslavija, koja je nastala 27. aprila 1992. godine, još uvek može smatrati Jugoslavijom?

Ivo Goldštajn: Tu Jugoslaviju mogu smatrati Jugoslavijom samo po imenu. To je jedna izvanjska forma koja više nema nikave veze sa onim što bih ja podrazumijevao pod Jugoslavijom.