INTERVJU Vojislav G. Pavlović: Cilj Stepinca i Pavelića bila je katolička hrvatska država

Na njemu je najavljeno je učešće istoričara iz Italije i Srbije a, prema rečima direktora Balkanološkog istituta SANU Vojislava G. Pavlovića, „ovaj okrugli sto biće prilika da se rezultati projekta, usredsređeni na prilike u NDH i u komunističkoj Jugoslaviji, posmatraju u kontekstu sveobuhvatnog sagledavanja pontifikata Pija XII u savremenoj istoriografiji“.

– U periodu od 2022. do 2025. Balkanološki institut SANU je uz podršku Fonda za nauku Srbije u okviru programa Ideje realizovao projekat pod naslovom „Pije XII i totalitarizmi u Jugoslaviji 1941-1958“. Rezultati istraživanja u našim, regionalnim, inostranim i vatikanskim arhivima objavljeni su u zborniku u izdanju Instituta: „Pius XII and the Challenge of Totalitarianism in Yugoslavia 1941-1958“ , objavljenom 2025. Radovi sa međunarodne naučne konferencije održane februara 2024. u Beogradu objavljeni su iste godine u zborniku: „Catholic Church and Totalitarianism in Yugoslavia, 1941–1958“. Ovaj projekat Balkanološkog instituta je do sada jedini kod nas, ali i na celom jugoslovenskom prostoru koji je zasnovan na građi iz vatikanskih arhiva za period pontifikata Pija XII otvorenih marta 2020. odlukom pape Franje. Naše kolege, profesori na univerzitetima u Rimu, Bariju, Kasinu i Kaljariju su ljubazno prihvatili da zajedno sa članovima projekta razmene mišljenja o politici Pija XII prema Jugoslaviji, meritornosti zaključaka projekta kao i o mogućim pravcima daljih istraživanja – objašnjava Vojislav G. Pavlović u razgovoru za Danas.

*Zbog čega među učenicima skupa nema predstavnika Vatikana?

-Istraživanja posvećena pontifikatu Pija XII su u prvom redu posvećena njegovom stavu prema Holokaustu, te i u okviru univerziteta koji su vezani za Svetu stolicu istraživanjima prilika u Jugoslaviji nije do sada posvećena posebna pažnja.

*Papa Pije XII poznat je kao „ratni papa“, njegov pontifikat trajao od 1939. do 1958. godine. Zbog čega je izvan Rimokatoličke crkve proces njegove beatifikacije sporan, Jevreji traže da se zaustavi ako ne trajno, ono bar dok je živa i poslednja žrtva Holokausta?

– Pije XII je u istoriografiji ostao upamćen pre svega po onome što nije učinio, jer nije javno osudio nacistički genocid nad Jevrejima. Tome treba dodati da nije osudio ni genocid nad Srbima, Jevrejima i Romima u NDH. Zaglušujuća tišina tokom rata i potonja relativizacija genocida u istoriografiji je različito tumačena, te jedinstvena i usaglašene ocene o delatnosti Pija XII tokom rata ni danas nema, i verujem da je to prepreka za dalji proces u okviru Katoličke crkve.

*Šta na osnovu Arhiva pape Pija XII istorijska nauka sad zna o njegovom pontifikatu – da li je zaista bio samo „papa na braniku od nacističkog i komunističkog totalitarizma“?

-U istoriografiji se vodi polemika o motivima kojima se Pije XII rukovodio pri odluci da ne osudi javno Holokaust. Nina Valbuske i Đovani Koko, autori monografija pisanih na osnovu građe iz otvorenih Vatikanskih arhiva, smatraju da se papina moralna obaveza da bude univerzalni zaštitnik hrišćana u praksi ograničavala na zaštitu Katoličke crkve kao institucije i katolika kao njenih vernika. Jevreji su stoga bili izvan domena papine zaštite, izuzev onih koji su bili spremni da promene veru ili su već prešli na katoličanstvo. David Kercer tumačeći svetovne motive koji su naveli Pija XII da prećuti Holokaust, tvrdi da bi osuda nacista otuđila više desetina miliona katoličkih vernika koji su u Nemačkoj podržavali Hitlera od Svete Stolice. U vreme velikih nemačkih pobeda u prvoj fazi rata Pije XII je u saradnji sa fašizmom u Italiji video garanciju opstanka Vatikana i zaštitu od nacizma. Posle prvih pobeda Sovjeta strah od komunizma je postao prevashodna briga Vatikana, tvrdi Kercer.

*Gde je u svemu tome slučaj kontroverznog kardinala Alojzija Stepinca zbog kog su od 1952. do 1967. diplomatski odnosi Vatikana i tadašnje Jugoslavije bili prekinuti?

-Stepinac se u jugoslovenskim okvirima rukovodio istim motivima kao i Pije XII na svetskoj sceni. Vodeći isključivo brigu o Katoličkoj crkvi, njenim institucijama i vernicima, nije zbog ustaškog genocida nad Srbima, Jevrejima i Romima doveo u pitanje Ustaški pokret i državu koju je on stvorio pod nemačkom i italijanskom zaštitom. Srpsku pravoslavnu crkvu je smatrao za nosioca srpske dominacije u Jugoslaviji, a za njeno učenje nije imao nikakvo poštovanje, te je prelazak na katoličanstvo pod kontrolom Katoličke crkve za njega bio logičan ishoda šizmatičke jeresi. Zajednički cilj Stepinca i Pavelića bila je isključivo katolička i isključivo hrvatska država. O putevima i sredstvima za njeno ostvarenje bilo je među njima nesuglasica, ali za obojicu u njoj nije bilo mesta za pravoslavne Srbe i Jevreje. Pošto je odbio da Katolička crkva postane deo komunističkog sistema vlasti Stepinac je suđen i katolički mediji su dobili priliku da Pavelićevog saborca u borbi za očuvanje hrvatske državnosti u okviru nacističkog novog poretka sada predstave kao žrtvu komunističkog terora. Bio je osuđen, zatvaran i na kraju interniran u rodnom mestu da bi mu 1952. Pije XII dodelio rang kardinala, što je bio povod za prekid diplomatskih odnosa. Njegova sudbina je oslikavala promenu prioriteta koju je nametala blokovska podela. Holokaust i genocid nad Srbima u NDH postali su manje važni od ishoda blokovskog sukoba u kome se saveznici više nisu birali.

*Koliko je za odnos pape Pija XII prema Jugoslaviji važno to što je kao vatikanski službenik bio tvorac Konkordata sa Srbijom 1914. i što je lično vodio pregovore o Konkordatu sa Kraljevinom Jugoslavijom 1935. protiv kog se pobunila SPC?

-Euđenio Pačeli, budući papa Pije XII, u dva navrata se temeljno upoznao sa verskom situacijom prvo u Srbiji pa potom i u Jugoslaviji. Pored isključivo verskih pitanja, Pačeli je podrobno upoznao i političke prilike u Jugoslaviji. Poglede Svete stolice na prilike u Jugoslaviji je precizno sažeo Đovani Batista Montini, zamenik državnog sekretara za opšte poslove i budući papa Pavle VI, aprila 1941, izjavivši da su od svih poraženih naroda Evrope Hrvati jedini kojima je poraz doneo zadovoljavajuće rešenje njihovog posebnog problema – sticanje nezavisnosti.

*Da li je Rimokatolička crkva u NDH mogla bilo šta da radi bez znanja centrale u Vatikanu ili da je ne obaveštava o stanju na terenu, imajući u vidu unutrašnje ustrojstvo i način delovanja RKC?

-Sveta Stolica je nastojala da dobije informacije o prilikama u NDH. Opat Đuzepe Ramiro Markone je stoga poslat u Zagreb gde imao ulogu nezvaničnog vatikansko diplomatskog predstavnika. On je detaljno i verodostojno izveštavao, o genocidu, o preveravanjima i o odnosima klera sa Ustašama. Na osnovu zaključaka Montinija i navedene analize politike Pija XII može se videti jedinstvo pogleda između Svete stolice i katoličkog klera u NDH. Katolička crkva je bila integralni deo hrvatskog nacionalnog pokreta dok su pojedini njeni verodostojnici postali deo ustaškog pokreta i učestvovali u genocidu. Sveta stolica je raspolagala mnogobrojnim i meritornim svedočanstvima o genocidu i preveravanjima ali ih nije, ni javno ni u prepisci sa zagrebačkim kaptolom, osudila. Ustaški režim i NDH su posmatrani kao zaštitnici Katoličke crkve i njenih interesa.

Stav i težnje Vatikana

*Da li i koliko istorija opterećuje današnje diplomatske odnose između Srbije i Vatikana?

– Sudeći po stavu Vatikana koji je odbio da prizna nezavisnost Kosova, kao i težnji da se pitanja vezana za istoriju Jugoslavije ostave po strani kada se razmatraju odnosi Srbije i Vatikana, verujem da bi istorija mogla postati isključiv domen istoričara.

Učesnici

Na Okrugli sto u SANU iz Italije dolaze tri profesora sa Univeziteta Roma Tre: Frančesko Guida, Alberto Baskiani i Antonio D‘Alesandri, kao i njegove kolege sa Univeziteta u Bariju Lućano Monzali, Univeziteta u Kasini LUka Rikardi i Univeziteta u Kalajriju LUka Lecis. Na listi istoričara iz Srbije su: Vojislav G. Pavlović, Boris Milosavljević, Dragan Bakić, Aleksandar Stojanović, Milosav Đoković, Dušan Fundić, Igor Vukadinović, Bogdan Živković, Miloš Vojinović, Rastko Lompar, Anja Nikolić.