Između Jerusalima, Svete Gore i Moskve

Za nepunih godinu dana Beograd je dva puta imao priliku da se moli pred ikonom Bogorodice Mlekopitateljnice, jednom od najvećih svetogorskih svetinja. Kopija koju su Hilandarci namenili manastiru svetog Save Osvećenog kod Jerusalima, iz kojeg je original ikone i stigao na Svetu goru, krajem marta prošle godine bila je izložena u Vaznesenjskoj crkvi. Druga kopija koja će 8. januara krenuti kao hilandarski dar ruskom narodu u moskovski hram Hrista Spasa, već dvadesetak dana izložena je vernicima na celivanje u maloj Svetosavskoj crkvi na Vračaru. Tu su se prvi put u jednom hramu našle dve Bogorodičine ikone – kopije Mlekopitateljnice i Trojeručice koje je sveti Sava srpski dobio u manastiru Svetog Save Osvećenog, prema kojem je najmlađi sin Stefana Nemanje i prvi arhiepiskop srpski i dobio monaško ime.
Sveti Sava Osvećeni (448-532), kao osnivač sedam manastira od kojih je najveći Lavra koja nosi njegovo ime, uz svetog Teodosija Velikog smatra se glavnim stubom pravoslavlja na Istoku. Prema predanju, pred smrt ostavio je zaveštanje da se njegov igumanski štap i ikona Bogorodice Mlekopitateljnice daju monahu plemićkog roda po imenu Sava koji će doći sa Zapada. Kad je sedam vekova kasnije sveti Sava srpski, početkom 13. stoleća na hodočašću po Svetoj zemlji posetio manastir Svetog Save Osvećenog, igumanski štap sam je – kaže predanje – pao pred njega, a ikona Bogorodice Mlekopitateljnice se pokrenula na postolju. To se ponavljalo svaki put kada bi on ušao u manastirski hram. Monasi su izvršili zaveštanje svetog Save Osvećenog, pa se prvi srpski arhiepiskop iz Jerusalima na Svetu Goru vratio sa igumanskim štapom svog „nebeskog pokrovitelja“ i ikonama Bogorodice Mlekopitateljnice i čudotvorne Bogorodice Trojeručice koja je, kako se veruje, pripadala svetom Jovanu Damaskinu.
Čudotvornu ikonu Trojeručice sveti Sava ostavio je u Hilandaru, dok se igumanski štap svetog Save Osvećenog i ikona Bogorodice Mlekopitateljnice i danas nalaze u Isposnici svetog Save u Kareji. Mimo crkvenih pravila, sveti Sava je Mlekopitateljnicu kao prestolnu ikonu stavio na desnu stranu, gde se prema kanonu Pravoslavne crkve postavlja ikona Spasitelja Hrista, koja je postavljena na levu stranu od Carskih dveri. Isposnica u Kareji, koju je sveti Sava osnovao 1199. da bi se posvetio strogom isposništvu, posvećena je svetom Savi Osvećenom. Način monaškog života u njoj regulisan je Karejskim tipikom, zbog čega se ova isposnica zove i Tipikarnica.
Ikona Bogorodice Mlekopitateljnice koja „predstavlja Mladenca Hrista kako, držan na rukama Bogorodice, sisa dojku na grudima Svete Bogomajke“, prema tvrdnjama bogoslova, „jedinstvena je u pravoslavnom svetu“. Nikodim Hilandarac, tipikar Isposnice svetog Save u Kareji, objašnjava da je „ikonopisana na osnovu istine Jevanđelja: da je Presveta Bogomajka dojila ovaploćenog Gospoda Hrista kao Sina Svoga, što je ona žena u Jevanđelju ispovedila rečima upućenim Hristu: ‘Blažena utroba koja Te je nosila, i dojke koje si sisao (Lk 11,27) ‘“.
Na osnovu ovog svetog predanja, kažu u Crkvi, nastale su ikone Bogorodice Mlekopitateljnice poznate još od davnina u Svetoj Zemlji, Siriji, Egiptu i uopšte u pravoslavnoj Vizantiji, a zatim i kod pravoslavnih Slovena, najpre kod Srba, a potom i Rusa. U SPC poznata je freska Bogorodice Mlekopitateljnice u Pećkoj patrijaršiji iz vremena arhiepiskopa Danila i u Naumu kod Ohridskog jezera, obe iz 14. veka, za koje se veruje da su „nastale najverovatnije po ugledu na ikonu koju je sveti Sava doneo iz Svete zemlje“.
Istoričari umetnosti ističu da „među najstarije prikaze Bogorodice koja doji dete Hrista svakako spada njena ikona Galaktotrofuse (Mlekopitateljice)“ koja „sledi arhaični lik iz matrijarhalnih kultura“. Ikona Mlekopitateljnice kod slovenskih naroda, a i u Srbiji poštovana je i pod imenom Tipikarnica, Barlovskaja i Blaženo črevo. Mirjana Tatić Đurić u studiji o „Bogorodici Mlekopitateljnici“ ističe da „lik Mlekopitateljnice evidentno pokazuje inkarnaciju Gospoda u telu device, još jače naglašenu aktom dojenja Spasitelja sveta i Boga među nama“. Stoga je, ističe autorka, „ekonomija spasenja, prema tvrdnji Jovana Damaskina, našla svoj najjači adut u simbolu Bogorodice Mlekopitateljnice i Raspetom Hristu“.