Kako učiniti kapitalizam prihvatljivim za čitavo društvo

Ako su Džon Lok i Adam Smit dali klasične temelje liberalne doktrine u 17. odnosno 18. veku, a Karl Poper u svom delu „Otvoreno društvo i njegovi neprijatelji“ naznačio osnovne elemente liberalne demokratije važeće za 20. vek, onda je Džon Stjuart Mil onaj koji je izvršio sistematizaciju liberalne misli u 19. veku. Tu sistematizaciju Mil je izvršio revizijom klasične liberalne doktrine, naglašavajući njene socijalne elemente i povezujući je sa demokratijom. Mil je bio orijentisan ka razvoju demokratije koja će svima osigurati poštovanje ličnosti i u kojoj će svi moći jednako da uživaju. Njegova nastojanja za uvećanje političke i socijalne jednakosti, a u izvesnoj meri i jednakosti materijalnih uslova, vodiće ga ka sistematskoj reviziji klasičnog liberalizma u pravcu demokratije, čime bi se kapitalizam kao društveni sistem učinio prihvatljivim za sve pripadnike društva. U tom smislu, njegovo delo predstavlja središte susreta liberalizma i demokratije u smislu prihvatanja unutar liberalizma demokratskog zasnivanja vlasti, ali i obezbeđivanja da se takvo zasnivanje vlasti ne pretvori u dominaciju klasnog interesa i klasnu vladavinu neobrazovane većine. Osnovni stav ovog „novog“ ili „modernog“ liberalizma, jeste pokušaj da se pronađe neki kompromis sa radničkom klasom u promenjenim uslovima industrijskog kapitalizma i da se stabilizuje liberalno-demokratski društveni poredak. Polazeći od ovog u osnovi pragmatičnog i utilitarističkog razloga Mil je, međutim, znatno revidirao klasične liberalne principe ne samo u pogledu demokratskog zasnivanja vlasti nego i u pravcu uvođenja „društva“ kao entiteta koji je kadar da po sopstvenom nahođenju koriguje i menja svojinske odnose, način raspodele, pa, u izvesnoj meri, i uslove proizvodnje. Iz tog razloga se Milov liberalizam naziva socijalni liberalizam, jer je u odnosu na individualistički klasični liberalizam uvođenjem kategorije „društva“ odstupio od metodološkog individualizma i „društvo“ učinio glavnim akterom socijalnog života. Kako se radi o znatnoj reviziji liberalne doktrine, to se Milov liberalizam može još nazivati i revizionistički ili reformisani liberalizam.
Tako će Džon Stjuart Mil otvoriti prostor za takozvani socijalni liberalizam, koji će predstavljati dominantnu liberalnu orijentaciju od sredine 19. do sedamdesetih godina 20. veka, a na čijim temeljima će se delom zasnovati i savremena doktrina države blagostanja. U ovom pravcu se Mil pomerao zbog uticaja koji su na njega imali delom utilitaristi i filozofski radikalizam, a delom i Kontova pozitivistička filozofija i sensimonističke ideje. Džeremi Bentam, britanski obožavalac francuskog konstruktivističkog racionalizma, iako je ostao po mnogo čemu zagovornik laissez-faire principa, i to u njegovoj fiziokratskoj racionalističko-utilitarističkoj interpretaciji, u skladu sa svojom moralnom i političkom filozofijom utilitarizma, došao je do uverenja da su društvene institucije podložne povremenom prilagođavanju konkretnim uslovima i da je čak potrebno i poželjno s vremena na vreme racionalno ih preurediti, čime je u liberalnu tradiciju unet dodatni princip „društvenog inženjeringa“, kako će to Poper kasnije imenovati. Time se odstupilo od načela vladavine prava kako je postavljeno kod Hjuma i Smita, kao principa koji sprečava diskreciono i arbitrarno ad hoc odlučivanje prema trenutnoj probitačnosti. To je pružilo filozofsko utemeljenje i opravdanje za kasniju intervencionističku državnu politiku.
Nastavlja se