Kineski kalendar možda najpopularniji

Prevela i priredila Vera Janićijević: TAJNA DREVNIH KALENDARA (19)

Bez njega je život nezamisliv. Neprestano bacamo pogled na kalendar i prema njemu planiramo život. Istorija kalendara na svim meridijanima i u mnogim kulturama burno je i zanimljivo putovanje. Potreba uspešne komunikacije na zemaljskoj kugli nametnula je evropsko računanje vremena. Inače, poznato nam je da se u raznim zemljama drže svojih lokalnih kalendara, kao na primer u Kini, Iranu, Izraelu.

U Kini se astronomija rano razvila. Od najstarijih dana postojala su posmatranja zvezda, sastavljali su se katalozi zvezda i predskazivala se pomračenja Sunca i Meseca. Jedan od poznatih astronomskih centara u staroj Kini bio je grad Džougun, gde su se astronomskoj opservatoriji posmatrale zvezde i planete. U VII veku stare ere stari kineski astronomi prvi su odredili pojavu Halejeve komete.

Naročiti određeni činovnici pri dvoru kineskog cara su posmatrali zvezde i sastavljali kalendare. Poznato nam je da su već u 3000. godine pre naše ere u Kini postojali lunarni kalendari. U određenim datumima ravnodnevice i zemljoradničkih sezona, sastavljali su se kalendari prema položaju zvezda, o čemu ima podataka u kineskim dokumentima. U prvom mesecu drška kutlače okrenuta je na dole, u šestom mesecu u suton moglo se videti da je drška kutlače okrenuta naviše.

Tokom vremena kineski astronomi utvrdili su dane solsticija i ravnodnevice, a isto tako su odredili produžetak lunarnog meseca na 29,5 dana. Lunarna godina se sastojala od 12 meseci, u trajanju od 29 ili 30 dana. Tako smenjivanje punih (30 dana) i nepunih (29 dana) meseci dozvoljavalo je da se početak svakog meseca približi mladom mesecu.

Razlika u trajanju lunarne i solarne godina je prosečno 11 dana, tako da u tri lunarne godine postoje već višak meseci (11×3=33). Težnja da se usaglase lunarni meseci sa solarnom godinom, dovelo je u Kini do pojave lunarno-solarnog kalendara.

Početak godine u tom kalendaru nastajao je sa mladim mesecom koji je prethodio položaju Sunca u znaku Vodolije, to jest, januar – februar. Godina se delila na 12 meseci, a svaki mesec je počinjao sa novom pojavom mladog meseca. Meseci su se nazivali po redosledu prvi, drugi itd. Da bi se usaglasila lunarna godina sa solarnom posle zimskog solsticija 7 puta u 19 godina stavljao se dopunski, 13. mesec. To jest, u kineskom kalendaru koristio se već poznati nam „Metonov ciklus“. U Kini je devetnaestogodišnji period počeo da se koristi ranije nego u Grčkoj, možda u IV veku pre naše ere. On je dobio naziv „ čžan“.

Ukoliko za 4 „metonova perioda“ (19×4=76 godina) lunarni ciklus prestigne Sunce za jedan dan, grčki astronom Kalip dodavao je jedan mesec u 76 godina od „pune“ godine načinio bi „praznu“, odbacivši jedan dan. U Kini se isto tako koristila slična ispravka, nazvana periodom „čžan“ i „bu“.

Predložen od grčkog astronoma Hiparha novi ciklus, jednak sa četiri 76-to godišnjim periodom, bio je poznat u Kini već na početku naše ere. Taj produžetak se sastojao iz 4 „bu“.

Ciklus se primenjivao takođe i u budističkim kalendarima na Tibetu, Mongoliji, Japanu i Vijetnamu, kao i u tradicionalnom jevrejskom lunarno solarnom kalendaru. Dalje usavršavanje kineskog kalendara vezano je za razvitak astronomije. U mnogim naučnim raspravama, posvećenim zemljoradnji, veća pažnja se poklanjala kalendaru. U „Istorijskim zapisima“ znamenitog kineskog istoričara Sima Cana (II i I veka stare ere), jedan od važnih delova „Rasprave“ posvećen je nebeskim zvezdama.

U II veku pre naše ere u Kini se sprovela reforma kalendara, nazvana „santunska“. Novi kalendar se koristio skoro tri veka – do 85. g. naše ere. U godini 104. pre naše ere bilo je izračunato, da trajanje godine iznosi 365,25 dana. Kao rezultat određenja trajanja tropske godine i sinodičkog meseca odredili su drugu periodičnost prestupnih godina u 19- to godišnjem ciklusu: 3, 6, 9, 11, 14, 17 i 19 godina. Vreme postavljanja dopunskog 13 meseca u godini određivalo se sledećim uslovima: zimske solsticije bilo je potrebno staviti u vreme jedanaeste mesečeve mene, letnju u toj godini, na petu, jesenju ravnodnevicu na drugu, a jesenju na devetu.

Posledično je kineski astronom i matematičar Cu – Čun – Dži otkrio razliku i između tropske i zvezdane godine – periodom prolaska Sunca između dve tačke jesenje ravnodnevice, to jest, vremenom rotacije Sunca na nebeskoj sferi u odnosu na zvezde.

Astronom i matematičar Čžan – Hen (II vek naše ere) u svom radu govori o 124 sazvežđa, koja sadrže 2.500 zvezda. Kao rezultat posmatranja planeta, Kinezi su odredili trajanje obrtaja Jupitera, koji su oni nazivali „Drevnom zvezdom“, – trajanje rotacije je 11,92 godine, i ono se podudara sa rezultatima posmatranja savremenih astronoma.

Go-Šou-Cin koji je živeo u XIII veku, utvrdio je trajanje tropske godine od 365,2425 dana, što je za samo 26 sekundi veća veličina od one koju su izračunali savremeni astronomi. Kalendar koji je napravio taj poznati astronom ne razlikuje se po tačnosti od gregorijanskog, koji će biti uveden u Evropu u XVI veku.

Nastavlja se