Lunarni, solarni, lunarno-solarni kalendari

Prevela i priredila Vera Janićijević: TAJNA DREVNIH KALENDARA (10)

Bez njega je život nezamisliv. Neprestano bacamo pogled na kalendar i prema njemu planiramo život. Istorija kalendara na svim meridijanima i u mnogim kulturama burno je i zanimljivo putovanje. Potreba uspešne komunikacije na zemaljskoj kugli nametnula je evropsko računanje vremena. Inače, poznato nam je da se u raznim zemljama drže svojih lokalnih kalendara, kao na primer u Kini, Iranu, Izraelu.

Kako se već napomenulo, još je u starini ustanovljena jedinica dan, čija je mera vreme između dve pojave novog meseca: 29 ili 30 dana. Zato je lunarni mesec bio određen sa 29 ili 30 dana. Duža vremenska jedinica, od lunarnog meseca je lunarna godina. Ona se sastoji od 12 meseci. Njena dužina je u lunarnom kalendaru određena sa: 29×6+30×6=354 dana.

Ipak tačno trajanje lunarne godine je 354,36706 dana. Posledično, zaokružena veličina lunarne godine je 354 dana, time mi ostavljamo grešku od 0,36706 dana. Za tri godine ta razlika biće ceo dan, i početak meseca već se neće slagati sa pojavom novog meseca.

Da bi se ispravila greška potrebno je periodično dodavati godini po jedan dan. Takva godina sa dopunskim danom naziva se prestupna lunarna godina i sastoji se od 355 dana, za razliku od prostih, koje traju po 354 dana.

Ali kako izabrati redosled prestupnih i prostih godina? Kako sačuvati obavezan uslov lunarnog kalendara: početak novog meseca i nove godine treba da se podudaraju sa prvim pojavljivanjem mladog meseca na nebu? Ta dva važna zadatka tvorci lunarnog kalendara rešavali su na razne načine.

Na osnovu svih postojećih lunarnih kalendara u istoriji, od varijanti sistema prestupnih godina, najpoznatije su dve: takozvane „turska“ i „arapska“ varijanta ciklusa. „Turski“ ciklus se sastoji od 8 godina. To jest, mladi mesec u njemu mora da kasni tri dana (0,36706×8=2,93648). Da se to ne bi desilo, tri godine u ciklusu 2, 5. i 7. su prestupne i sadrže 355 dana, a ostale proste sadrže 354 dana. Čitav ciklus se sastoji od 355×3+354×5=2835 dana ili 405 nedelja. Na kraju toga perioda mladi mesec ponovo nastupa isti dan u nedelji. Na taj način je rešen zadatak lunarnog kalendara.

„Arapski“ ciklus se sastoji od 30 godina. To jest, mladi mesec kasni već za 11 dana. Zato je 11 godina u ciklusu prestupno: 2, 5, 7, 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26. i 29. godina.

Ako je u lunarnom kalendaru neophodno usaglasiti dane i mesece, da ne odstupaju pri tom od pojave mladog meseca, to se u solarnom kalendaru rešava zadatak usaglašavanjem dana i godina. Tako će trajanje tropske godine biti 365,2422 dana. Pošto broj dana u kalendaru ne može da bude razlomak, u kalendarskoj godini broji 365 ili 388 dana. Godina sa 366 dana, kao i u lunarnom kalendaru nosi naziv „prestupna“.

Poznato je šest varijanti korišćenja prestupnih godina u solarnom kalendaru, a stvarno se koriste sledeći: u julijanskom kalendaru ciklus se sastoji od 4 godine sa jednom prestupnom godinom, u persijskom kalendaru Omara Hajama u 33- godišnjem ciklusu 8 je prestupnih godina, u gregorijanskom kalendaru 97 prestupnih godina dolazilo je u 400-godišnjem ciklusu.

Težnja da se približe lunarni i tropski kalendar dovela je do nastanka još jednog novog oblika kalendara – lunarno-solarnog. To je najsloženiji kalendarski sistem, zato što se njime odjednom rešava nekoliko zadataka: 1) približava se početak kalendarskog meseca pojavi mladog meseca, 2) poravnava određen broj lunarnih meseci i solarnih godina, računajući da ni lunarni mesec, ni solarna godina nije celi broj dana. Pri uspešnom rešenju mnogobrojnih zadataka ritam kretanja dva nebeska tela Sunca i Meseca – biće usaglašeni. U mnogim religijama ta dva sistema imala su sakralno značenje i određenje, po mnjenju ljudi, ritam života nije samo podređen prirodi, već i duhovnom čovekovom svetu. Noćna svetlost – Mesec – tradicionalno je bio oličenje ženskog principa sveta, dnevna svetlost – Sunce – princip muškog. Naći uzajamno ritam tih antipoda, postao je osnova kalendarskog računanja, bio je samo plod moći naroda, koji su bili rezervisani u odnosu na astronomsko znanje i iskustvo mnogovekovnog posmatranja zvezda.

U lunarno-solarnom kalendaru najtačnijim se pokazao devetnaestogodišnji ciklus, otkriven u drevnom Vavilonu, Kini i Grčkoj, nezavisno jedan od drugog, a nazvan je po imenu grčkog astronoma Metona (V vek stare ere). Pošto je trebalo da se u kalendaru nađe broj dana i meseci u obliku celih brojeva, načinjena su sledeća ujednačenja: 19 solarnih godina = 235 lunarnih meseci = 6940 dana. Za ujednačavanje solarne godine i lunarnog meseca koristile su se dopunski, „embolitski“ (na grčkom „umetnuti“) meseci. Na taj način, u devetnaestogodišnjem ciklusu 12 godina sadrži po 12 lunarnih meseci, 7 godina po 13. Kao prestupne bivaju 3, 6, 8, 11, 14, 17, 18. i 19. U nađenom ciklusu kroz svakih 19 godina mesečeve faze pašće u isti dan solarne godine. Na primer, ako je poznato da 26. maja 1891. godine (starog kalendara) dolazi faza mladog meseca, to će kroz 19 godina ona opet pasti u isti dan (1891.g.+19=1910.g. )

Za određivanje dana novog meseca nađeni ciklus je imao veliki značaj.

Broj godine u metonovom ciklusu nazivaju lunarnim krugom ili „zlatnim brojem“. Drugi naziv potiče od starorimskog običaja da se broj godine piše zlatnim slovima na specijalnoj tabli za opšti uvid. „Zlatni brojevi“ često su se koristili za datiranje različitih događaja u zemljama Zapadne Evrope. U Rusiji se lunarni krug u osnovi koristio za izračunavanje dana Pashe, to jest, Uskrsa.

Nastavlja se