Misteriozni Zeleni kadar

Džon Pol Njumen: Rat u miru na Balkanu /7

Dvanaest evropskih istoričara mlađe i srednje generacije u knjizi „Rat u miru – Paravojno nasilje u Evropi posle Prvog svetskog rata 1918-1923“ (priredili Robert Gervart i Džon Horn, izdavač: Arhipelag) govori o događajima i procesima koji su izmenili karakter evropske istorije, društva i svakodnevice u XX veku. Kroz priču o Prvom svetskom ratu, njegovim uzrocima i tektonskim posledicama koje je izazvao, otkriva se veoma uzbudljivo svedočanstvo o paravojnom nasilju koje je u prvim godinama posle Velikog rata zahvatilo Evropu od Skandinavije i Irske, preko Francuske i Italije do Turske, od Baltika do Balkana, od Rusije i Ukrajine do Mađarske i Austrije.

Zeleni kadar je bio složena i amorfna grupa čije su namere bile, u većini, manje ideološki obojene od mnogih drugih evropskih paravojnih grupa, aktivnih od 1917. do 1923. Zeleni kadar se sastojao od dezertera iz austrougarske vojske, lokalnih seljaka koji su izbegli regrutovanje i „povratnika“, bivših ratnih zarobljenika koji su se vraćali iz revolucionarne Rusije. U očima vlasti oni su bili dokaz „boljševičke zaraze“ koja se širila regionom. U stvari, komunistička ideologija unutar Zelenog kadra je u najboljem slučaju bila široko prisutna: oni su želeli da izbegnu službu u austrougarskoj vojsci. Zeleni kadar je pripadao talasima pacifističkih, antiratnih revolucija koje su zahvatile srednju Evropu u poslednjim fazama Prvog svetskog rata.

Zeleni kadar je sačinjavao najveću formaciju bivših habsburških vojnika upletenih u paravojno nasilje nakon 1918. S druge strane, omanja grupa bivših austrougarskih oficira hrvatskog porekla, koji su se svojevoljno borili na strani Austrougarske sve do njenog raspada, opirala se tranziciji južnoslovenskih zemalja iz carstva u (jugoslovensku) nacionalnu državu. Umesto toga, oni su formirali transnacionalne veze sa, između ostalih, bivšim oficirima iz Austrije i Mađarske koji su se uključili u kontrarevolucije nakon 1918. godine. Tokom 1919. i 1920. godine ovi oficiri u emigraciji osnovali su „Hrvatski komitet“, propagandni savet koji se posvetio promovisanju ideje o hrvatskoj nezavisnosti od Jugoslavije, kao i Hrvatsku legiju, paravojnu grupu. Jugoslovenske vlasti su znale za formiranje ovih grupa i njihove procene su govorile da se one sastoje od oko 300 ljudi: 250 oficira i 50 „viših oficira“. Kroz uspostavljanje veza sa austrijskim i mađarskim paravojnim grupama, Hrvati su se nadali da će nadoknaditi malobrojnost svoje paravojne organizacije. „Srednjoevropska kontrarevolucija“, kako je Robert Gervart nazvao ovu paravojnu mrežu, bila je mnogo impozantnija sila od sićušne grupe hrvatskih emigranata koju je urušavanje Austrougarske odvojilo od njihove matice. Štaviše, bivši oficiri su bili ujedinjeni samo putem ratnog iskustva u austrougarskoj uniformi (koja je očigledno ostavila snažan utisak na mnoge pripadnike srednjoevropske kontrarevolucije), ali i kroz želju da se izvrši revizija mirovnih ugovora i ukine pobeda Antante.

Najmoćniji pokrovitelj ovih oficira u regionu bila je Italija, srpski saveznik u vreme rata, koja je u rat ušla nakon što su joj sile Antante obećale teritorije u Dalmaciji, a koje su joj na mirovnoj konferenciji bile uskraćene. U odgovoru na ovo, italijanska politika u regionu vođena je na dva koloseka. Na jednom, pokušavajući da zadobije teritorijalne koncesije podsećanjem saveznika na obećanja koja su data za vreme rata, i na drugom podržavajući i koordinišući antijugoslovenske grupe širom regiona. Ova druga komponenta italijanske politike je povezivala dve zone sukoba u regionu i stvarala transnacionalne mreže paravojnih grupa koje će potrajati tokom celog međuratnog perioda.

U Beču, emigrante iz Hrvatskog komiteta i Legije, mađarski revizionisti/legitimisti upoznali su sa italijanskim ambasadorom u Austriji preko koga su potom snabdevani oružjem iz Italije za njihov planirani „puč“ protiv Jugoslavije. Štaviše, Stjepanu Duiću, bivšem potpukovniku austrougarske vojske i glavnoj osobi za prijem novih članova, Italijani su dozvolili da obiđe četiri logora za ratne zarobljenike i da među južnim Slovenima pridobija podršku za hrvatsku stvar. Jugoslovenske vlasti su takođe videle italijansko prisustvo u svojim južnim oblastima.

Nastavlja se