Političko nasleđe opterećuje međucrkvene odnose

Da ne bi bilo nesporazuma, treba reći da pojam „Istočna crkva“ podrazumeva i sve stare istočne crkve, koje zapravo nemaju nikakve veze s pravoslavljem, ali su 431. godine na vaseljenskom saboru u Halkedonu izabrale svoj put i uglavnom su monofizitskog karaktera, dakle, razlikuju se po shvatanju inkarnacije Hristove. Danas su prisutne i na zapadu Evrope zato što su, kao i sirijski pravoslavci (nije pravoslavna crkva!), zbog političke situacije bile prinuđene da napuste svoje zemlje (npr. Siriju, istočnu Anadoliju, Irak i Liban). Mislim, u stvari, na takozvane Tomine hrišćane, koji su se pozivali na apostola Tomu i kojih ima veoma mnogo u južnoj Indiji (Kerala). Tu još spadaju i egipatski i etiopijski Kopti; drugačija je, opet, jermenska crkva, koja je od VI veka igrala izuzetno značajnu ulogu u stvaranju jermenske države. Promenljive istorijske okolnosti rasule su Jermene u sve evropske gradove. To nije rezultat sadašnje političke situacije, već je posledica tradicionalnog širenja ovog naroda koji je značajno doprineo razvoju nauke i privrede i danas upravo na Kavkazu živi pod izuzetno teškim uslovima. Istorija starih istočnih crkava pre uvodi u problematiku Bliskog istoka nego Evrope. Katolička crkva nije imala problema sa starim istočnim crkvama zato što su teološke veze s njima jače nego, recimo, sa protestantskim crkvama. Zadužbina „Pro orijente“, koju je osnovao kardinal Franc Kenig, relativno je brzo uspela da ostvari cilj zajedničkog teološkog tumačenja, što je, naravno, bilo i još uvek je teže postići s pravoslavnom crkvom. Slom sovjetskog sistema i komunizma nisu olakšali dijalog s Rimom zato što je uvek prisutna sumnja da Katolička crkva želi da stvori prozelite, to jest hrišćane koje treba preobratiti u katolike.
Unijatske crkve su još jedna problematična tema. Katolička crkva je vekovima pokušavala da priznavanjem istočne liturgije izdejstvuje priznavanje pape kao vrhovnog poglavara crkve. To je postignuto Brestlitovskom unijom, zahvaljujući kojoj je stvorena Ukrajinska unijatska crkva, na našim prostorima poznata kao Grkokatolička crkva. Ovaj naziv potiče iz crkvenog zakona stare monarhije i nije uobičajen izvan granica Austrije. Unijatska crkva je prilično jaka u zapadnoj Ukrajini i politički je uticajna zato što predstavlja duhovno-kulturni temelj samostalnosti Ukrajinaca. Iako je po načinu bogosluženja vezana za pravoslavlje, ona je razlog prozapadne orijentacije ovog regiona, pri čemu i prošlost Galicije u sastavu Habzburške monarhije sigurno igra važnu ulogu. Svaki mitropolit u Lembergu (Lavovu, Ljvivu, Ljvovu) isticao je da je njegovoj crkvi bilo najbolje u vreme cara Franje Josifa. Međutim, unijatske crkve – postoje i drugi njihovi oblici, na primer, u Rumuniji – prepreka su pravoslavnoj crkvi za dijalog sa Katoličkom crkvom. Ona traži od Rima da ukine različite oblike unijatskih crkvi da bi se omogućila osnovna platforma za razgovore o zajedničkoj budućnosti. Katolička crkava je neke unutrašnje probleme u vezi sa oženjenim sveštenicima rešila premeštajući ih u unijatske crkve, gde je sveštenicima (ali ne i biskupima!) dozvoljen brak – to se desilo u Čehoslovačkoj posle 1989. godine sa tajno rukopoloženim sveštenicima.
Breme komunističke prošlosti dodatno otežava položaj pravoslavne crkve. Čitav niz episkopa, mitropolita i patrijarha optužen je za saradnju s komunističkim sistemom, a posledice su raskoli i smene. I izmenjena geografska karta je uticala na stvaranje suprotstavljenih pravoslavnih crkava. Pored Ruske pravoslavne crkve, koja i dalje priznaje moskovskog patrijarha, u Ukrajini postoji i Ukrajinska pravoslavna crkva. Pitanje nacionalne samostalnosti takođe uzrokuje teškoće, kao što je, recimo, činjenica da je mitropolit skopski proglasio samostalnost (autokefalnost) u odnosu na beogradskog patrijarha, kome je ranije bio potčinjen. Ovo proglašenje je bilo logična posledica organizacije crkve koja je bila prilagođena državi, pri čemu politički elementi nisu snažno uticali samo na odnos prema Srbiji već i prema Grčkoj. Ostale pravoslavne crkve još nisu prihvatile ovo „proglašenje nezavisnosti“. Istorijski koreni igraju važnu ulogu, jer je Ohridska patrijaršija (Makedonija) veoma stara. S druge strane, činjenica je da je sedište beogradskog patrijarha nekada bilo na teritoriji današnjeg Kosova, u Peći. Krajem XVIII veka Habzburzi su ga prvo premestili u Sremske Karlovce, a danas se nalazi u Beogradu. O tome svedoči izvanredan stari manastirski kompleks – formalno i dalje sedište patrijarha – u kome sada žive monasi i kaluđerice. S obzirom na činjenicu da su Albanci muslimani ili ne pripadaju nijednoj veri nema znakova crkvenog života; sa političke tačke gledišta, ovaj manastir i dalje igra veoma važnu ulogu, jer potkrepljuje tvrdnju da se koreni srpstva nalaze na Kosovu.
Nastavlja se