Požarevljani i njihov grad u Prvom svetskom ratu

Čitaocima lista „Braničevo Danas“ prenosimo reportažu u integralnom obliku. „Pre tačno 100 godina, na današnji dan, velika Austrougarska carevina objavila je rat Srbiji posle ultimatuma koji Srbija nije mogla da prihvati. Ubrzo se čitav svet našao u ratu, koji je po svojim razmerama do tada bio nezapamćen. Odneo je preko 15 miliona života uz ogromna materijalna razaranja. Kada se završio, sa svetske karte nestale su tri carevine, a na njihovom mestu stvoreno je dvadesetak novih država“.

Srbija je u ratu bila od prvog dana, boreći se na strani pobednika. Kao neposredan povod za odbijeni ultimatum, zbog koga je kasnije došlo do vojnog sukoba, poslužio je atentat na Franca Ferdinanda. Međutim, iz diplomatske istorije je poznato da je to bio samo okidač koji je poslužio da se krene u rat. Dakle, vojni savezi su odavno bili napravljeni, trka u naoružanju u toku, nezadovoljnih velikih sila dovoljno, a u onih nekoliko kriza koje su prethodile ratu diplomatija je potrošila svoje adute.

Srbija je u Prvi svetski rat ušla iscrpljena iz dva Balkanska rata koje je vodila 1912. i 1913. godine. U naredne četiri ratne godine izgubila je četvrtinu svog stanovništva, preživela Albansku golgotu, i na kraju, kao pobednik postala stožer nove države koja će sedamdesetak godina kasnije nestati u novom ratnom sukobu. Gotovo da nema porodice u Srbiji koja nije imala pretke koji su učestvovali u Prvom svetskom ratu. Svoje mesto u Prvom svetskom ratu imao je i Požarevac, o čemu smo razgovarali sa dr Miroljubom Manojlovićem, istoričarom.

Pogranični grad

U Požarevcu, kao pograničnom gradu ratna atmosfera se jako osećala. U samom početku ratna dejstva nisu zahvatila grad, osim pograničnih čarki. Bilo je dejstava sa Austrougarskih oklopnjača koje su bile na Dunavu prema Požarevcu, Velikom Gradištu, i naravno Beogradu, ali za prvih godinu i po dana većih ratnih sukoba nije bilo. U Kovinu je bila velika vazduhoplovna baza Austrougarske vojske i avioni su stalno nadletali i snimali teren. U početku se najviše osećala mobilizacija koja je sprovedena na svim nivoima, od redovne vojske do trećepozivaca. U Požarevcu je bio stacioniran 9. pešadijski puk Knjaza Nikole Petrovića, kao puk redovne vojske. Osmi okružni pešadijski puk, kao deo Braničevskog odreda sačinjavali su drugopozivci, od 1915 godine, prilikom odbrane Požarevca i Braničevskog okruga. Njemu su kasnije pridruženi i trećepozivci. Iz ovog perioda čuvena je fotografija mladića iz Aleksandrovca koji rado idu u rat, kao simbol srpske vojne moći“, izjavio je Manojlović.

Tokom prvih godinu i nešto dana žešći ratni sukobi su zaobilazili Požarevac. Tačnije, nastupili su samo neposredno pred povlačenje srpske vojske prema Albaniji. Tada je jedan deo stanovništva krenuo sa vojskom, od kojih većina ipak nije preživela Albansku golgotu. Oni koji su ostali trpeli su okupatorski teror tri duge godine. Požarevac je oslobođen 15. oktobra 1918. godine. Interesantno je da je istog datuma oslobođen i u prvom i u drugom svetskom ratu.

Legenda

U Prvom svetskom ratu i Požarevac je imao svoje heroje. O jednom od njih naš sagovornik kaže: „Veliki junak i vođa bioMilivoje Stojanović Brka je pukovnik Milivoje Stojanović Brka, komandant Drugog pešadijskog puka, pod nazivom Knez Mihajlo. On je bio poznati komandant iz balkanskih ratova. Puk kojim je komandovao jedini u Srbiji nazivan je „gvozdenim pukom“, jer je bio neustrašiv, donosio pobede na početku Cerske i Kolubarske bitke, kao i u Kumanovskoj bici„ dodao je Manojlović.

Milivoje Stojanović Brka poginuo je na početku Prvog svetskog rata. Njegov puk borio se u samom centru Cerske bitke, na Tekerišu. Tokom Kolubarske bitke njegov puk imao je zadatak da štiti odstupnicu Drinske divizije, prilikom čeka se istakao fantastičnim prelascima iz odbrane u napad, kao i jedinstvenim taktičkim zamislima. Na kraju je dobio zadatak da osvoji vis Kremenicu, koji je bio ključan za dalje napredovanje. Milivoje Stojanović bio je bolestan uoči bitke i zadatak je poverio jednom od oficira. Međutim, on nikako nije uspevao da ispuni zadatak. Milivoje Stojanović je tada stao na čelo svojih vojnika, poveo ih u borbu, osvojio Kremenicu, i nešto kasnije poginuo na Balinovom grobu, novembra 1914. godine. „Ostala je legenda o njemu, i u čast njegovog herojstva Stanislav Binički je komponovao „Marš na Drinu“. Milivoje Stojanović Brka rođen je u Požarevcu. Njegov otac bio je poznati trgovac, a majka iz porodice Dobrnjčevih“, rekao je Manojlović.

Na ovom mestu, pre nego što nastavimo priču o Milivoju Stojanoviću Brki, dodali bi neku reč o još jednom našem sugrađaninu čije je delo obeležilo čitav ovaj istorijski period. Pukovnik Branislav Milosavljević takođe je prošao i Balkanske i Prvi svetski rat. Čitavoj Srbiji ostao je poznat kao kompozitor pesme Izgnanici, nama poznatije kao Kreće se lađa Francuska. Branislav Milosavljević je preživeo Prvi svetski rat i ostatak života proveo u Beogradu. U Drugom svetskom ratu, u 62 godini života reaktiviran je kao pukovnik, i zarobljen je od strane nacista u Aprilskom ratu 1941. Godinu dana kasnije vratio se u Srbiju. poginuo je u savezničkom bombardovanju Beograda na Uskrs 1944. godine.

Milivoje Stojanović Brka dobio je najveće odlikovanje u Srpskoj vojsci u Prvom svetskom ratu, a verovatno jedno od najvećih u našoj istoriji. Komandant Prve armije, Prestolonaslednik Aleksandar Karađorđević toliko je bio ushićen slavom ovoga puka da je lično prišao komandantu, čestitao mu, i u znak svoga priznanja skinuo je sa svojih grudi Karađorđevu zvezdu sa mačevima i lično je zadenuo na grudi hrabrog komandanta Drugog pešadijskog puka.