Razvoj gradova i uspon varošana

Holm Zundhausen: Istorija Srbije od 19. do 21. veka (11)

Holm Zundhausen (Holm Sundhaussen, Berlin 1942), profesor istorije Jugoistočne Evrope na Institutu za istočnoevropske studije Slobodnog univerziteta u Berlinu i predsednik Naučnog saveta Instituta za istočnoevropske studije u Minhenu. Težište svog naučnog rada nalazi u istraživanju istorijskih procesa jugoistočne Evrope, posebno Jugoslavije i Srbije u XIX i XX veku. Objavio je knjige Istorija Jugoslavije 1918-1980. (Štutgart, Berlin 1982), Eksperiment Jugoslavija. Od osnivanja države do njenog raspada (Manhajm, Lajpcig 1993), Istorijska statistika Srbije 1834-1914. (Minhen 1989).

Njegovu najnoviju knjigu početkom novembra objavljuje izdavačka kuća CLIO iz Beograda, uz čiju saglasnost objavljujemo izvode.

Preveo s nemačkog: Tomislav Bekić

Tradicionalne seoske zajednice nisu, na primer, znale za zatvore, niti za menično i stečajno pravo, niti im je to bilo potrebno. I sve dok je bilo dovoljno zemlje na raspolaganju, nesuglasice i sporovi oko granica zemljišnih parcela imali su samo marginalnu ulogu. Sukoba i prestupa u vezi sa svojinom bilo je verovatno i u seoskoj zajednici, ali su tek s anonimizacijom socijalnih odnosa postali masovni fenomen. Svako društvo, kako je to većutemeljivačmoderne socijalne statistike Adolf Ketelet postavio, nosi u sebi klice zlodela i prestupa koji će u njemu biti počinjeni. Srpske sudske statistike odražavaju dinamiku jednog društva u bezakonju. One odražavaju ono što je u to vreme i u tom društvu zakonodavac smatrao značajnim za sudski postupak. (Za sudski postupak nije bilo značajno, na primer, seksualno nasilje unutar velike ili male porodice, kao i zlostavljanje dece, iako je „surovo“ batinanje supruge, kao i drugih članova porodice, zabranjeno Kaznenim zakonikom iz 1860. godine.)

Početkom 20. veka (Srbija je u to vreme imala oko 2,7 miliona stanovnika) vođeni su kod opštinskih sudova sudski postupci za preko 105.000 krivičnih dela i više od 145.000 civilnih procesa. Kod sudova prve instance nalazilo se u postupku 26.000 kaznenih prestupa i preko 37.000 civilnih tužbi. Apelacionom sudu bilo je podneseno 4.032 kaznene presude i 1.500 civilnih predmeta na reviziju. A kasacioni sud, kao poslednja instanca, trebalo je da odluči o 14.000 presuda. Ta statistika je veran odraz jednog društva koje sa sve većom diferencijacijom mora da se suoči s mnoštvom mnogih negativnosti i pravnih konflikata, jednog društva koje je izgubilo svoju raniju stabilnost i traga za novom ravnotežom na jednom nivou više složenosti i na tom putu nema samo gubitke nego i dobiti (na primer, u pravnoj sigurnosti i individualnoj slobodi odlučivanja).

Osnovni društveni sukob nije se odnosio samo na porodično i nasledno pravo nego je zahvatio gotovo sva područja politike, društva, kulture i privrede. U pitanju je bio sudar između „evropske“ i „(staro)balkanske“ civilizacije, koji je doveo do podele elite na „zapadnjake“ i „antizapadnjake“, produbio jaz između centralnih vlasti i seoskih zajednica, podstakao socijalnu polarizaciju i u velikim delovima stanovništva izazvao strah i nesigurnost. I, konačno, on je ponovo u promenjenoj konfiguraciji oživeo suprotnost između grada i sela. Umesto ranije etničke, sada je stupila jedna civilizatorska i kulturna diferencijacija nove vrste.

Počnimo sa „zapadnjačkom“, „evropskom“ Srbijom. Ona je svoj centar imala u malobrojnim većim varošima: Kragujevcu, Požarevcu, Šapcu, Nišu i Leskovcu (od 1878) i, pre svih, u Beogradu, koji je 1867. postao glavni grad. Spoljašnja slika naseobina radikalno se menjala tokom 19. veka. Iz osmanskih vremena nasleđene džamije, amami, konačišta i stambene kuće rušeni su jedni za drugima i zamenjeni novim zdanjima u „nacionalnom stilu“, jednom mešavinom balkansko-vizantijskih, mađarsko-baroknih i srednjoevropskih stilskih elemenata. Od poslednje četvrtine stoleća tome su se – naročito u Beogradu – pridružila reprezentativna kamena zdanja po „evropskom“ uzoru. U Beogradu je 1859. živelo oko 19.000, a 1910. oko 90.000 ljudi. Drugi grad po veličini (Niš) imao je 1910. oko 25.000 stanovnika. U svim ostalim pomenutim gradovima je u to vreme registrovano između 18.000 i 11.000 žitelja. Ukupno je u osam najvećih naseobina tadašnje Srbije (sa više od 10.000 žitelja) živelo manje od 200.000 ljudi. To je bilo 6,7 odsto ukupnog srpskog stanovništva. Koliko je od njih trebalo smatrati varošanima ili građanima, to zavisi od toga šta se shvata pod „varošaninom“, odnosno „građaninom“. Kako i kada je od jednog seljaka doseljenog sa sela postajao varošanin? Da li je bilo dovoljna činjenica da neko nosi šešir ili cilindar ili živi na jednom mestu koje je po zakonu bilo proglašeno za „grad“ ili „varoš„, da bi se govorilo o „građaninu“? I kako se fenomen radnika-seljaka, koji su se odvojili od seoskog „sveta“, a da nisu bili prispeli u varoški svet, može uklopiti u šemu varoš-selo?

Nastavlja se