Širi se jugoslovenski nacionalizam

Džon Pol Njumen: Rat u miru na Balkanu /8

Dvanaest evropskih istoričara mlađe i srednje generacije u knjizi „Rat u miru – Paravojno nasilje u Evropi posle Prvog svetskog rata 1918-1923“ (priredili Robert Gervart i Džon Horn, izdavač: Arhipelag) govori o događajima i procesima koji su izmenili karakter evropske istorije, društva i svakodnevice u XX veku. Kroz priču o Prvom svetskom ratu, njegovim uzrocima i tektonskim posledicama koje je izazvao, otkriva se veoma uzbudljivo svedočanstvo o paravojnom nasilju koje je u prvim godinama posle Velikog rata zahvatilo Evropu od Skandinavije i Irske, preko Francuske i Italije do Turske, od Baltika do Balkana, od Rusije i Ukrajine do Mađarske i Austrije.

Sumnje su i dalje bile prisutne, u leto 1919. u izveštaju Ministarstvu unutrašnjih poslova čule su se žalbe da su svi pokušaji razoružanja lokalnog stanovništva bili neutralisani italijanskim isporukama „austrijskog oružja“ antisrpskim elementima. Ponovo zatim, početkom februara 1920, komandant Treće armijske oblasti u Skoplju žalio se da Italijani regrutuju i obučavaju Albance za antijugoslovenske aktivnosti. Italijanska politika dvostrukog koloseka bila je najvidljivija na primeru Crne Gore, gde je italijanska diplomatija podržavala pristalice crnogorske nezavisnosti zbačenog kralja Nikole Petrovića i zagovornike federacije „Zelenaše“ u njihovoj oružanoj borbi protiv ujedinjenja. VMRO je, takođe, bio uživalac italijanske podrške u borbi protiv Jugoslavije tokom ovog perioda.

Kako bi razumeli prirodu ovih paravojnih mreža i njihovu ulogu na Balkanu u međuratnom periodu, možemo da se poslužimo metaforom Patricije Klavin o transnacionalizmu kao „saću“, strukturi koja održava i daje oblik identitetima nacionalnih država, institucijama i posebnom društvenom i geografskom prostoru. Iako su italijanski teritorijalni interesi na Balkanu bili ograničeni na jadransko priobalje, njena podrška različitim malim antijugoslovenskim snagama: hrvatskim, albanskim, makedonskim, kreirala je paravojnu mrežu uobličenu ne geografijom već revizionizmom. To je bio strukturalni činilac koji je povezivao južnu sa srednjoevropskom i jadranskom zonom konflikta i koji je zbližavao paravojne snage veoma različitog porekla (austrougarske oficire, crnogorske federaliste, VMRO). Dok su kanali za podršku išli iz Italije, ove grupe su međusobno sarađivale protiv Srbije/Jugoslavije. Na primer, tu je zajednička makedonsko-hrvatska zavera da se izvrši atentat na kralja Aleksandra na njegovom venčanju 1922. Izgleda da su operaciju planirali emigranti, nekada pripadnici Hrvatske legije, a ona je uključivala i makedonskog atentatora i nekadašnjeg člana VMRO. Ova struktura koja se sastojala iz italijanske podrške balkanskim revizionistima koji su zauzvrat međusobno sarađivali, održala se tokom celog međuratnog perioda. Jugosloveni su posmatrali italijanske diplomatske poteze pre, tokom i nakon Pariske mirovne konferencije, a „revizionističke mreže“ unutar i oko njihove države bile su jedva prikrivene od onih koji su u njih bili uključeni.

Italijansko preteće držanje prema Jugoslaviji delom je bilo odgovorno za pojavu unitarističkih jugoslovenskih paravojnih grupa duž Jadrana i na italijansko-jugoslovenskoj granici u Sloveniji. U ovim oblastima, mnogi su u italijanskim poratnim ambicijama videli nastavak njihovih predratnih ekspanzionističkih napora. Rezultat je bila vrsta „ekstremnog“ antiitalijanskog, prounitarističkog osećanja duž Jadrana koje je dodalo još jednu primesu diferencijacije u regionu i stvorilo još jednu zonu nasilja.

Velika paravojna organizacija je osnovana u Splitu 1921. godine: „Organizacija jugoslovenskih nacionalista“ ili ORJUNA. ORJUNA je takođe delom bila manifestacija „ekstremnog“ antiitalijanskog/projugoslovenskog osećanja koji je postojao na Jadranu. ORJUNA se pozivala, sa izvesnim opravdanjem, na nasleđe koje se protezalo na revolucionarno krilo predratno južnoslovenskog omladinskog pokreta. I zaista, jedan broj njenih lidera, poput Ljube Leontića i Nika Bartulovića, bio je uključen u predratni omladinski pokret. ORJUNA je glorifikovala i pojedinačna dela terorizma koja su počinili predratni omladinski revolucionari (naročito atentat Gavrila Principa na Franca Ferdinanda) i nasilje iz perioda 1914-1918. Ovo poslednje je dovelo do stvaranja Jugoslavije. Upravo ova glorifikacija, zajedno sa opipljivom italijanskom pretnjom regionu, podstakla je ORJUNA-u da nakon 1918. počini niz nasilja. ORJUNA je napadala komuniste, između ostalih, i pristalice Hrvatske seljačke stranke i penzionisane austrougarske oficire. Bivše srpske četničke vojvode Ilija Trifunović i Kosta Pećanac su 1920. služili kao zapovednici vojnih „Akcionih jedinica“ ORJUNA. ORJUNA je eventualno zamenjena drugom milicijom, TIGR (skraćenica od Trst, Istra, Gorica i Rijeka, teritorijama na koje su pravo polagale i Italija i Jugoslavija) koja je nastavila sa antiitalijanskim otporom u regionu.

Nastavlja se