Slavistika se danas smatra "malim predmetom"

Kao deo mentorskog tima ona je prisustvovala odbrani prvog nemačko-srpskog doktorata na temu Dositeja Obradovića. A studije južnoslovenskih jezika na nemačkom govornom području i počinju negde u ta vremena, kad je Dositej stigao u Hale upravo na pomenuti Univerzitet da studira filozofiju. Sve to bio je povod za razgovor – slavističke studije i u okviru njih posebno južna slavistika kojoj sad pripada i nekoliko naših jezika nastalih iz srpskohrvatskog, veze sa književnošću i kulturom na nemačkom jeziku, nemačko viđenje raspadanja jednog jezika kao i zemlje kojoj je pripadao, ne nekoliko novih (jezika i zemalja).

Nekad postdiplomka sada mentorka

* Nedavno je na beogradskom Filološkom fakultetu odbranjen prvi nemačko-srpski doktorat na temu Dositeja Obradovića, gotovo tri veka nakon što se sam Dositej obreo na Univerzitetu u Haleu. Baca li ovaj rad neko novo, posebno svetlo na lik i delo prvog srpskog prosvetitelja i u tom kontekstu i na uspostavljanje nemačko-srpskih književnih i jezičkih veza?

– Doktorska disertacija mr Dragane Grbić, zaposlene u Institutu za književnost u Beogradu, koja je nastala u okviru bilateralnog mentorstva (Cotutelle), zaista predstavlja izuzetno značajan doprinos međunarodnom, interdisciplinarnom istraživanju prosvetiteljstva i istorije znanja. Ona upotpunjuje njihov načelno komparativni i interdisciplinarni pristup, istražujući mehanizme transformacije ideja i prosvetiteljskih modela iz nemačkog govornog područja na jugoistok Evrope. Izvedeno je opsežno i detaljno naučno istraživanje koje je donelo niz novih otkrića koja su utemeljena na arhivskom materijalu. To je takođe značilo korigovanje izvesnih grešaka i zabluda. D. Grbić je svesna da nedovoljno etabliranje građanskog sloja u Srbiji kao nosioca prosvetiteljstva onemogućava primenu zapadnoevropskih merila na oblike prosvetiteljstva na Balkanu. Zbog toga je bilo neophodno izneti što uverljivije argumente o ključnim dostignućima jednog pojedinca koja su bila moguća u kontekstu kontakta kultura i interkulturalnih dodira u 18. veku. Ti dodiri su vezani posebno za univerzitete u Haleu i Lajpcigu, o čemu svedoči Dositejev korpus iz tog perioda, što autorka uverljivo pokazuje. Kao mentorka iz jedne naučne institucije sa nemačkog govornog područja želim još da primetim da su u radu na vrlo slikovit način predstavljeni institucionalni oblici mišljenja na Univerzitetu u Haleu i njihov uticaj u liku profesora Eberharda čija su dela od centralnog značaja za Obradovićeve spise iz tzv. Lajpciškog opusa (naziv D. Grbić), čime je odato priznanje njegovim interdisciplinarnim doprinosima. Koleginica Grbić zaista se nalazi u središtu relevantnih diskusija o svom predmetu; tako joj je pošlo za rukom da na upečatljiv način poveže kulturološke i književno-istorijske aspekte. Teorijska fundiranost i izvanredno poznavanje primarne i međunarodne sekundarne literature u toj, metodološki veoma solidno koncipiranoj studiji sa detaljnim i promišljenim analizama i tumačenjima su bacili novo svetlo i šire naše znanje o uzbudljivim kulturnim razvojnim procesima u kontekstu evropskog prosvetiteljstva koje je „set of events and complex historical processes, (…), that are very difficult to sum up in a word“ (Foucault).
Uostalom, kao bivša postdiplomka na Beogradskom univerzitetu srećna sam što mnogo godina posle svojih studija tamo mogu biti mentorka, uz kolegu Lompara, u proceduri takvog doktorata koji je podržan takođe sa strane Interdisciplinarnog centra za evropsko prosvetiteljstvo u Haleu i njegovog direktora prof. Fulde, koji je zajedno sa mnom prisustvovao odbrani.

Dve grupe nemačkih studenata južne slavistike

* Nemačko-srpske kulturne, pre svega književne i jezičke, veze sežu, dakle, daleko u prošlost, i tradicija izučavanja slavistike u Nemačkoj je duga. Kako danas stoje slavističke studije i katedre u vašoj zemlji i kako posebno ona na kojoj ste vi profesorka – na Univerzitetu u Haleu?

– Slavistika i slavističke studije u Nemačkoj u principu još uvek ne stoje tako loše. Međutim, paradigma tih studija se menja; nekad klasični filološki profil sve više se otvara prema kulturološkim, interkulturalnim pristupima, što otvara nove puteve saznanja. Ali, slavistika se danas smatra malim predmetom, što u univerzitetskim raspravama oko štednji i relevantnosti istraživačkih profila neretko dovodi do pokušaja njene marginalizacije. Najgore u svemu tome stoji južna slavistika. Što se tiče katedri, broj je u Nemačkoj spao – ako se ne varam – na tri (Humboldt univerzitet u Berlinu, Friedrich-Schiller univerzitet u Jeni, Martin Luther univerzitet u Haleu, svaka profesura sa različitom orijentacijom, plus jedna junior-profesura za južnu slavistiku i rusistiku). Za profesorice i profesore to znači veliki izazov: U nastavi je neophodna kompleksna južnoslavistička kompetencija, ograničenje na određena vremenska razdoblja, problematike ili čak autore je nedozvoljeni luksuz. U istraživačkim delatnostima smatram srećnim slučajem da je tu angažman daleko širi, da nije vezan samo za profesure sa južnoslovenskom denominacijom. Što se pak tiče moje profesure u Haleu, borimo se za to da se ona održava. Mi u Haleu smo mala, ali veoma aktivna grupa saradnika, i uključujući naše doktorantkinje (sve su dosad bile žene iz Nemačke i Srbije) pružamo mnogo.

* Šta se dogodilo sa slavistikom, odnosno, onim njenim delom koji se ticao bivše Jugoslavije, kad se jedan jezik formalno pretvorio u njih nekoliko? Da li se u Nemačkoj na ovo pitanje gleda kao na prevashodno političko ili lingvističko? Je li to doprinelo ili, naprotiv, smanjilo interesovanja za proučavanje tzv. „naših jezika“?

– Već sam nezavidnu situaciju južne slavistike spomenula. Studirati južnu slavistiku van vlastitog govornog područja uvek takođe znači studiranje jezika; to mora biti integralni deo tih studija. Danas su reakcije iz zemalja-naslednica bivše Jugoslavije na to što mnogi koleginice i kolege u Nemačkoj i dalje polaze od pluricentričnosti bivšeg srpskohrvatskog/hrvatskosrpskog i plediraju za učenje razlika između srpskog, hrvatskog, bosanskog (pa i crnogorskog) daleko smirenije nego krajem poslednjeg veka. Daleko nam se važnijim čini pristupanje, od samoga početka, varijetetima unutar praktične jezične nastave kako bi se studentima i studentkinjama, nezavisno od njihovih preferencija u lektiri i planiranih mesta studiranja i regija od interesa, omogućio što efektivniji i višestraniji nivo komunikacije. Uostalom, svaka (južna) slavistika može biti srećna ako za BHS uopšte ima barem jednog lektora na raspolaganju. A da ne govorimo o slovenačkom, makedonskom i bugarskom koji takođe spadaju u korpus južne slavistike…

* Ko se danas interesuje za proučavanje srpskog (bosanskog, hrvatskog) jezika, književnosti, kulture u Nemačkoj i može li se reći da se tako nešto smatra gotovo egzotičnim?

– Nemački studenti južne slavistike sačinjavaju dve glavne grupe: oni koji su iz biografskih razloga bliski južnoslovenskim jezicima, kulturama i književnostima, ali imamo veoma motivisane grupe onih koji se zanimaju za jugoistok Evrope i nemaju tu biografsku pozadinu. Neki su tamo bili već pre studija, radili su tamo, pomagali su, npr. u Bosni u okviru raznih programa. Dabome, neki studenti-početnici polaze takođe od egzotičnosti takvog predmeta, neki čak dodatno studiraju još i južnu slavistiku, ili u Haleu biraju jugoistok kao jedan od predmeta interkulturalnih studija.
Mi nemamo jednopredmetne studije, to smatram kao prednost, jer to otvara više mogućnosti za nalaženje radnog mesta. Želje za studiranje u inostranstvu su široko postulirane: Sarajevo, Zagreb, Novi Sad, Beograd, Skoplje. Hale sarađuje sa svim tim univerzitetima u okviru raznih međunarodnih programa, trenutno najintenzivnije sa Filozofskim univerzitetom u Novom Sadu koji je uključen u Erasmus plus. Mene sve to izuzetno raduje.

Književno i kulturno prevođenje

* Koliko su slavističke studije važne baze za prevodilaštvo i približavanje ne samo klasične književnosti, već i savremenog stvaralaštva?

– Slavističke studije bi trebalo da budu baze za prevodilaštvo. Međutim, u okviru aktuelnih Bachelor-studija nije moguće steći zadovljavajuće sposobnosti za prevođenje. Na masteru imamo jedan modul koji se zove Književno i kulturno prevođenje. Tu vežbam, treniram između ostalog, i praktično prevođenje, ali je cela problematika mnogo kompleksnija. Zbog toga ne bi bilo loše da imamo, barem na masteru, ponovo i prevodilačke studije za tzv. male jezike… Mnoge stvari u tom segmentu kulturnih susreta zavise od pojedinaca, pa naravno, i od novca. Danas tržište vlada; nije lako ubediti izdavačka preduzeća o zanimljivim knjigama na južnoslovenskim jezicima. Najnovija izdanja se još bolje primaju za prevodilačke poduhvate nego starija. Navešću za primer iz srpske književnosti samo Crnjanskog i Pekića – što se tiče kvaliteta tih opusa, uopšte nije razumljivo zašto su još uvek tako malo prisutni u prevodu na nemački. U šali ponekad kažem da bi to mogao biti jedan od mojih zadataka kao penzionerke.

* Na vašoj katedri bavite se ne samo Dositejem i onim što pripada istoriji književnosti, već i recentnim autorima i književnim delima i to kroz nove termine i moderne teorije kakvi su postjugoslovenska književnost, teorija roda i slično. Štaviše, činite to i pre nego zemlje kojima ova književnost pripada i koje su se na svojim katedrama jezika, u Srbiji bar, zaustavile u nekim okoštalim teorijama i idejama. Koliko je za opstanak jedne slovenske, pa dakle i srpske književnosti i jezika, važno da im se pristupa na te nove načine?

– Učestali su pokušaji u novonastalim državama posle SFRJ da se programatski povezuju književnost i nacija i mnogoslojne su posledice toga (npr. školski programi, marginalizacija drugih, što smatram decidiranom politizacijom). Nemačka južna slavistika svoj zadatak ne vidi u tome da se reducira na pojedine (etno)nacionalne kanonske vrednosti. Da ne budem pogrešno shvaćena – u nastavi su naravno takođe uobičajena i poželjna detaljna zanimanja za jednu nacionalnu književnost, za jednog autora/jednu autorku uz odgovarajuću kontekstualizaciju, jer su i takvi pristupi relevantni za razumevanje južnoslovenskog korpusa. Međutim, kao glavno usmerenje kompletnog studijskog programa takvi pristupi nisu diskutabilni, jer je važnije da studenti shvataju taj korpus iz uporedne perspektive. Na kraju krajeva, problemski pristup je veoma važan, a to svakako znači gledati preko državnih granica. Niti se književnosti mogu gledati strogo separirane jedne od druge, niti ih možemo čitati van njihove integrisanosti u međunarodne kulturne i književne pokrete kao i van socijalnih i kulturno-književnih razvojnih tokova (sistemskih aspekata). Mnoge konferencije u Haleu su koncipirane tako. Najnoviji dokaz je međunarodna konferencija održana u novembru prošle godine sa naslovom Plivanje mimo struje? Diskursi ženskog autorstva u postjugoslovenskom kontekstu. Zbornik se trenutno nalazi u pripremi.
Katedra u Haleu, uostalom, u istraživanjima fokus stavlja na 20. vek i na najnoviju književnost.
glo