Upoznajte Hrvate u Srbiji

Položaj Hrvata u Srbiji je delikatan, ne samo zato što se tokom zajedničke države na njih gledalo kao na konstitutivan narod i ne samo zato jer su nova manjina postali tek kada se raspala SFRJ te razdvajanjem srpskog i hrvatskog jezika. Ta velika jezička sličnost, tj. razlike u detaljima i razlike u pismu često dovode u nedoumicu po pitanju identiteta. Zbog velike etničke distance, a male jezičke razlike, mnogi se Hrvati mimikriziraju i ostaju neprimećeni. No, gledajući s druge strane, moglo bi se reći da Hrvati kroz svoje priznanje za nacionalnu manjinu 2005. i zakonska rešenja vezana za nacionalna veća upravo sada dostižu istorijski plafon ostvarenja svojih prava, jer ovaj nivo koji se vidi u kulturnoj autonomiji, vlastitoj samoupravi u vidu Hrvatskog nacionalnog vijeća te političku zastupljenost, nikad pre u istoriji nisu imali – ni u Austrougarskoj, niti Kraljevini Jugoslaviji, ni SFRJ, a posebno ne u SR Jugoslaviji.

Ožiljci

No, put dolaska do tih prava bio je trnovit. Ožiljci rata 90-ih i danas se osećaju, u prvom redu u Sremu. Ali, za razliku od brojnih prostora gde je došlo do nacionalno motivisanih sukoba krajem prošlog stoleća, Hrvati u Srbiji, koji žive posebno u Vojvodini, nisu ustali protiv svoje domicilne države. Odlazili su u tišini.

Prema podacima Zajednice proteranih Hrvata iz Srema, Bačke i Banata, za vreme 90-ih u Hrvatsku se preselilo oko 40.000 Hrvata iz Vojvodine, od toga oko 25.000 osoba iz Srema. Nema podataka o tome koliko se Hrvata iz Vojvodine vratilo u svoje domove povratkom mira, ali se smatra kako je to u Sremu zanemarljiva brojka, dok u Bačkoj postoje slučajevi povratka. Javnost verovatno nije previše senzibilizirana za izbegle Hrvate iz Vojvodine, iako se brojke o Hrvatima iz Srbije i Srbima iz Hrvatske koji se pre odlučuju na ostanak u svojim matičnim, nego domicilnim državama sve više približava. Proteklih godina se pak broj Hrvata koji napuštaju Srbiju povećao usled ekonomske krize.

Hrvati su, poput drugih naroda, Vojvodinu naselili u više talasa tekom srednjeg veka i u kasnijim razdobljima, a njihov je položaj uvek zavisio od ukupnih širih međunacionalnih i međudržavnih odnosa. Poslednjih godina njihov se položaj često sagledava iz perspektive paralele sa Srbima u Hrvatskoj, mada njihov povesni i geografski položaj, niti opštedruštveni horizont nije sličan. Generalno gledajući, za Srbe u Hrvatskoj se može reći kako imaju više iskorištenih zakonskih prava od Hrvata u Srbiji, ali Hrvati u Srbiji zadnje gotovo dve decenije žive mirnije, ostrašćeni pojedinci im priređuju manje incidenata a ujedno lakše ostvaruju i pravo na svoje pismo.

Zastupljenost

Što se tiče artikulacije političkog glasa Hrvata, generalno u Republici Srbiji manjine, pa ni Hrvati nemaju zajamčenu zastupljenost u Narodnoj skupštini Republike Srbije. Političke stranke manjina uživaju pravo na prirodni cenzus, ali je za prikupljanje kandidature potrebno 10.000 potpisa, baš kao i za stranke većinskog naroda, što je ogromna prepreka preko koje nijedna hrvatska manjinska stranka nije uspela samostalno da pređe. Među nekoliko političkih stranaka koje su nastajale i nestajale zadnjih 20 godina ističe se Demokratski savez Hrvata u Vojvodini, koji je u nekoliko mandata imao zastupnika u Skupštini Srbije. I dalje ih ima u Skupštini AP Vojvodine te u nekoliko lokalnih skupština.

Jezik

Hrvatski jezik i pismo u službenoj su upotrebi na celoj teritoriji grada Subotice od 1993, a praksa je značajnije zaživjela od 2004. kad je ustanovljena opštinska Služba za prevodilačke poslove na hrvatskom jeziku. Skupština opštine Sremska Mitrovica krajem 2005. uvela je u službenu upotrebu hrvatski jezik i pismo na području mesta Stara Bingula. Skupština opštine Apatin je 2006. proglasila hrvatski jezik i pismo službenim u mestu Sonta. Po Statutu grada Sombora 2008. hrvatski jezik i pismo kao službeni uvedeni su u naselja Monoštor (Bački Monoštor) i Bereg (Bački Breg), dok je 2012. hrvatski uveden kao službeni jezik i u mestima Sot i Batrovci, Opština Šid.

Poslovnikom Skupštine AP Vojvodine od 2002. utvrđeno je da je u radu Skupštine u službenoj upotrebi i hrvatski jezik. Statutom AP Vojvodine iz 2009. hrvatski jezik i pismo uvedeni su kao jedan od šest službenih jezika i pisama u organima i organizacijama AP Vojvodine, a pri Pokrajinskom sekretarijatu za propise, upravu i nacionalne zajednice deluje i Služba za prevodilačke poslove, u okviru koje postoji i prevodilac za hrvatski jezik.

Religija

Hrvati su golemom većinom rimokatolici, te su religijom vezani i za druge narode koji priznaju papin autoritet. Najosjetljiviju sjenku na dobre međuvjerske odnose baca negativno reagiranje dijela javnog mnjenja domaće javnosti ka mogućnosti da lider katolika, Sveti otac, posjeti Republiku Srbiju. Međutim, ne bi se moglo reći da to čini problem u svakodnevnom životu vjernika.

Mediji i kultura

Što se medija tiče, najvažniji medij na hrvatskom jeziku jeste informativno-politički nedeljnik Hrvatska riječ, koji u Subotici izlazi od 2003, a koji je zapravo utemeljen nakon završetka rata 1945. i koji je aktivno izlazio dok nije preimenovan 1956. u Subotičke novine. Godine 2003. pri ponovnom utemeljenju osnivač lista bila je Skupština AP Vojvodine, koja je osnivačka prava 2004. prenela na manjinska veća, pri čemu je zadržano finansiranje iz pokrajinskoga budžeta. U okviru Hrvatske riječi izlaze i mesečni podlisci Hrcko (za decu) i Kužiš (za mladež).

Od kraja 1998. na Radio Subotici radi uredništvo na hrvatskom jeziku čiji je opstanak neizvestan zbog privatizacije lokalnih medija. Na RT Vojvodina emitiraju se informativne emisije na hrvatskom jeziku.

Što se kulture tiče, hrvatsku zajednicu odlikuje velik broj i životnost kulturnih društava. Među njima je najpoznatija tradicionalna manifestacija – defile centrom Subotice tokom Dužijance, euharistijske proslave novog kruha.

Školstvo

Hrvati u Subotici, Tavankutu i Maloj Bosni imaju mogućnost slanja dece u vrtiće na hrvatskom, oko 100 dece živi s tom mogućnosti. U šest osnovnih škola u Srbiji postoje razredi na hrvatskom jeziku s manje od ukupno 300 učenika. Pored toga, u 11 škola oko 400 dece pored pohađanja osnovne škole na srpskom jeziku imaju mogućnost učenja hrvatskog jezika i književnosti te elemenata nacionalne kulture. Što se srednjih škola tiče, u Biskupijskoj klasična gimnazija i sjemenište Paulinum Subotica te Gimnaziji Svetozar Marković u Subotica postoji nastava na hrvatskom, a u Politehničkoj školi i u Gimnaziji Svetozar Marković u Subotici se predaje nastava hrvatskog jezika i kulture. Postoji i nastava hrvatskog jezika i kulture izvan školskoga sistema u HKC Srijem – Hrvatski dom u Sremskoj Mitrovici.

U Srbiji postoji samo jedna visokoškolska ustanova na hrvatskom jeziku, to je Teološko-katehetski institut Subotičke biskupije, ali se tu radi o ustanovi bez prava javnosti. Mada je javnost upoznata sa problematikom štampanja i pribavljanja udžbenika za nastavu na hrvatskom jeziku, broj nedostajućih udžbenika se u 2014. znatno smanjio te je problem postao lako rešiv.

Bespuće

Povest je Hrvate na položaju današnje Srbije nazivala raznim imenima prema skupinama, plemenima i rodovima koji su se ujedinili u hrvatsku naciju ili po političkom pragmatizmu pa ih pratimo i kao Bunjevce, Šokce, Dalmatince, Dalmate, Ilire… U tom povesnom bespuću, ukroćeni ravnicom i pod slabijim centrifugalnim utjicajem matične države podigli su nakon Prvog svetskog rata svoj glas za ujedinjenje u južnoslavensku zajednicu.

Ogromna većina Hrvata odlično se integrisala u suvremeno društvo Srbije i deli sudbinu države koja se nalazi u bolnoj tranziciji. Premda ima prostora i za neki dalji napredak u ostvarivanju kolektivnih prava u nekim oblastima, Hrvati u Srbiji imaju i neke beneficije koje drugim manjinama ne stoje na raspolaganju. Nije retkost videti primere pozitivne afirmacije Hrvata iz Hrvatske u javnom životu, čime se čine koraci ka prihvatanju u lokalne manjine te pomirenju. Nijedna druga manjina ne može u medijskom etru Srbije slušati toliko savremene mutike kao Hrvati, pratiti tolike nastupe najvećih zvezda hrvatske estrade i umetnosti uopšte. Stoga se ovaj ambivalentan položaj može nazvati delikatnim, jer uvek zavisi od širih spoljnjih okolnosti. A prostora za unapređenje uvek ima kad postoji dobra volja.

Autor je slobodni novinar, autor analize ostvarivanja manjinskih prava „Hrvati u Srbiji, Srbi u Hrvatskoj“