Više klase prisvojile cenjena zanimanja

TORSTEN VEBLEN: Teorija dokoličarske klase (1)

Prva i najpoznatija knjiga američkog sociologa Torstena Veblena (1857-1929) pruža uvid u neke neekonomske funkcije bogatstva u društvenom sistemu. Ona pokazuje ulogu potrošnje kao simbola društvenog statusa u otvorenom i pokretljivom tipu društvene strukture kroz takmičarstvo i isticanje potrošnje. Veblenove naučne kategorije nose u sebi sarkazam i podsmeh tadašnjem američkom društvu, njegovim idolima, idealima, ideologiji, normama i ukusu, koje je secirao bezobzirnošću anatoma. Mnogi njegovi stavovi aktuelni su i danas.Izvode objavljujemo uz saglasnost izdavača.

Institucija dokoličarske klase može se, u svom najrazvijenijem vidu, naći u višim stadijumima varvarske kulture – kao, na primer, u feudalnoj Evropi ili feudalnom Japanu. U takvim zajednicama se vrlo strogo vodi računa o klasnim razlikama. Najupečatljivija karakteristika – u tim klasnim razlikama – od ekonomskog značaja jeste distinkcija među poslovima dostojnim pojedinih klasa. Više klase su, po tradiciji, oslobođene ili isključene iz proizvodnih poslova; za njih se rezervišu određena zanimanja kojima se pripisuje izvestan stepen časti. Ratovanje je najvažnije među časnim zanimanjima u svim feudalnim zajednicama, a sveštenička služba obično dolazi odmah posle ratovanja. Ako jedna varvarska zajednica nije izrazito ratnička, onda sveštenička služba može uzeti prvenstvo, s tim da ratnička služba po značaju dolazi odmah posle nje. Međutim, uvek važi pravilo, s vrlo retkim izuzecima, da su više klase – bilo da su ratničke ili svešteničke – oslobođene proizvodnih poslova, i to oslobađanje je ekonomski izraz njihovog superiornog ranga. Izrazit primer oslobođenja od proizvodnje obeju ovih klasa pruža bramanska Indija. U zajednicama koje pripadaju višoj varvarskoj kulturi postoji prilična podela na potklase, unutar koje bi se mogla zgodno nazvati dokoličarskom klasom. Isto tako postoji odgovarajuća podela zanimanja među tim potklasama. Dokoličarska klasa kao celina sadrži plemićke i svešteničke klase, zajedno s dobrim delom njihove pratnje. Zanimanja ove klase razvrstana su na odgovarajući način, ali imaju zajedničku ekonomsku katakteristiku – neproduktivna su. Ova neproduktivna zanimanja viših klasa, grubo svrstana, jesu: vladanje, ratovanje, vršenje verskih obreda i bavljenje sportovima.

Na jednom ranijem, ali ne najranijem, stupnju varvarstva, dokoličarska klasa se nalazi se u manje izdiferenciranom obliku. Ni klasne razlike ni razlike u zanimanjima dokoličarske klase nisu tako potanke i složene. Stanovnici polinežanskih ostrva uglavnom verno pokazuju ovaj stepen razvitka, s izuzetkom što, usled nedostatka krupnih zveri, lov ne zauzima uobičajeno počasno mesto u njihovom načinu života. Islandska zajednica, iz vremena „Saga“ takođe pruža dobar primer. U takvoj zajednici postoji stroga podvojenost među klasama i među zanimanjima specifičnim za pojedinu klasu. Fizički rad, proizvodnja, sve što ima neposredne veze sa svakodnevnim radom za održavanje života isključivo je zanimanje niže klase. Ta niža klasa uključuje robove i druga zavisna lica, a obično i žene. Ako ima nekoliko stepena aristokratije, žene visokog ranga su obično oslobođene proizvodnih dužnosti, ili bar prostijih vrsta fizičkog rada. Muškarci iz viših klasa ne samo da su oslobođeni nego su običajem izričito isključeni iz svake proizvođačke delatnosti. Vrste zanimanja koje su im odobrene strogo su definisane. Kao i na višem nivou, o kome je već bilo reči, ta zanimanja su: vladanje, ratovanje, vršenje verskih obreda i bavljenje sportovima. Ove četiri vrste delatnosti određuju način života viših klasa, a za najviši rang – kraljeve i poglavice – to su jedine vrste delatnosti dozvoljene običajem i zdravim razumom zajednice. U stvari, u razvijenijim sistemima čak se i sport teško dozvoljava članovima najvišeg ranga. Nižim stepenima dokoličarske klase otvorena su i neka druga zanimanja, ali takva zanimanja su samo kao pomoćna, uz jedno ili drugo zanimanje tipično za dokoličarsku klasu. Takva zanimanja su, na primer: proizvodnja i staranje o oružju, ratnoj opremi i ratnim čamcima, nega i rukovanje konjima, psima i sokolovima, pripremanje svetih tvari itd. Niže klase su isključene iz takvih drugostepenih časnih zanimanja, izuzev onih koja su jasno određenog proizvodnog karaktera i samo su izdaleka povezana s tipičnim zanimanjima dokoličarske klase…

Dokazi koje pružaju običaji i kulturne crte zajednicâ na niskom stepenu razvitka pokazuju da se institucija dokoličarske klase pojavila postepeno tokom prelaza iz primitivnog divljaštva u varvarizam, ili, da budemo precizniji, tokom prelaza iz miroljubivog u stalni ratnički način života. Očigledno je da su neophodni uslovi za pojavu dokoličarske klase u stalnom obliku sledeći: 1) zajednica mora imati pljačkaški način života (ratovanje ili lov na krupnu divljač, ili oboje), što znači da ljudi koji sačinjavaju u ovim slučajevima tek oformljenu dokoličarsku klasu moraju biti naviknuti na nanošenje povreda putem sile ili ratnog lukavstva; 2) sredstva za život moraju biti pristupačna na dovoljno lak način, kako bi moglo doći do oslobođenja znatnog dela zajednice od stalnog vršenja rutinskog rada. Institucija dokoličarske klase izrasla je iz jedne rane diskriminacije među zanimanjima, prema kojoj su neka zanimanja cenjena, a druga nisu. Po toj drevnoj distinkciji, cenjena zanimanja su ona koja se mogu svrstati u podvige; nisu cenjena ona neophodna svakodnevna zanimanja koja ne sadrže toliko poštovani elemenat podviga.

Nastavlja se