„Nova Srbija“ koja se ne odriče kleronacionalističkog nasleđa

Suština postojanja savremene srpske države u poslednjih četrdeset godina crpi se iz održavanja nacionalističkog ideološkog koncepta. U tom periodu Srbija naglo napušta dominantni građanski model, kakav je formalno postojao u SFRJ, nadnacionalnoj federaciji u kojoj prava i identitet građana nisu bili određeni isključivo etničkom pripadnošću, i presvlači se u nacionalne boje.

Uočavamo evoluciju nacionalističke paradigme – od Memoranduma SANU, primenjenog u praksi tokom vladavine Slobodana Miloševića sa bolnim posledicama, pa sve do današnjih dana, sa radikalnim konceptom razumevanja srpske državnosti čije osnovne karakteristike nose strahotne premise šovinizma i ekstremnog velikosrpskog nacionalizma.

Nacionalni kulturni simboli postaju glavno oruđe u borbi za osvajanje patriotskog narativa. Šajkače, opanci, anterije, kola, šljive, rakija, prase na ražnju, čvarci, sveci, ćirilica – sve to prestaje da bude deo kulturnog nasleđa i muzejske tradicije, kao što je uobičajeno u stabilnim društvima, i postaje instrument ideološke mobilizacije u redefinisanju značenja reči „Srbin“ i „Srpkinja“. Razumevanje nacije se nametanjem dramatično menja: otvorenost i internacionalni društveni pravac se s prezirom odbacuju, a umesto integrativne ideje dominira narativ o svetskoj nepravdi nad „slobodoljubivim narodom“, o politici dvostrukih standarda protiv Srbije, dok se dojučerašnja braća proglašavaju izdajnicima. Velikosrpska klica, posejana tokom raspada Jugoslavije, primila se širom zemlje.

Osobenost ovog ekstremnog nacionalizma jeste to što je rastao gotovo isključivo u nedemokratskom ambijentu. Osim kratkog perioda vladavine DOS-a – ‘demokratije u pelenama’, u kojoj su se tek učili prvi koraci tolerancije, pluralizma, transparentnosti i vladavine prava – Srbija je ostatak vremena provela u autoritarnosti, kleptokratiji i personalizovanoj vlasti.
U takvom sistemu nije moguće pokrenuti ozbiljnu raspravu o redefinisanju pojma nacije niti o prirodi nacionalizma. Tamo gde ne postoji slobodna razmena mišljenja, postoji samo jedan narativ i samo jedna istina; ona koju proizvodi vlast. Srpski nacionalizam ne priznaje gubitak dela teritorije, ne priznaje da su u ime nacije počinjeni masovni zločini, niti priznaje elementarnu činjenicu da u Srbiji žive ljudi različitih nacionalnosti. I dalje sanja o „velikoj Srbiji“, proizvodi regionalne krize, osporava priznate države, a unutar sopstvene jurisdikcije kreira unutrašnje neprijatelje, strogo kontroliše javni prostor a najmanju kritiku proglašava nacionalnom izdajom.

Živeći gotovo polovinu veka u autoritarnom ekosistemu, srpski supernacionalizam metastazirao je u čitavo društvo i danas proizvodi naizgled paradoksalnu pojavu – šovinistički pluralizam. Društvo koje pokušava da se obračuna sa režimom Aleksandra Vučića i kriminalom u državnoj administraciji, korupcijom, kronizmom, nekompetentnošću i netransparentnošću, ostavlja netaknut ključni segment radikalske politike: nacionalizam. Taj otrovni velikosrpski šovinistički narativ nije bio tema dosadašnjih protesta, osim kod izuzetno male grupe proevropski orijentisanih građana čiji glas vrlo brzo ispari u opšteprisutnom nacionalističkog žagoru.

Dok slobodarski koračaju gradovima, varošima i selima, nosioci studentskih i građanskih protesta nose zastavu Srbije, ali je, gotovo po pravilu, prate i simboli koji poručuju da se „nova Srbija“ ne odriče kleronacionalističkog nasleđa. Nemoguće je projektovati evropsku Srbiju dok se sa opozicionih skupova maše simbolima autoritarnih i ekstremističkih formacija i dok se nacionalistički mitovi tretiraju kao politički neutralni rekviziti.

Mlade generacije pokušavaju da povrate otetu demokratiju kao princip upravljanja državom. Međutim, iluzorno je očekivati da će padom režima Aleksandra Vučića i srpski nacionalizam automatski završiti na smetlištu istorije. Za to je potrebna poslednja, demokratska faza: faza u kojoj će nacionalizam biti izložen pluralističkom diskursu, testiran argumentima i lišen statusa ideološkog imperativa. To znači da nijedna ideja ne može biti iznad kritike, da različiti pogledi slobodno izlaze na videlo i da se odluke ne donose prinudom ili monopolom jedne strane.

O tome je sredinom prošlog veka pisao Jirgen Habermas, nemački sociolog i filozof. On u knjizi ‘Strukturna transformacija javne sfere’ (1962) objašnjava građanski javni prostor kao ‘mesto gde građani, kao privatna lica, slobodno komuniciraju o pitanjima opšteg interesa i na taj način dovode javnu vlast u poziciju da bude predmet kritike i ispitivanja.’

Tek u takvom demokratskom okruženju moguće je vratiti nacionalizam tamo gde mu je mesto: u okvire kulturne tradicije, a ne političke dogme. Nacionalizam je najmoćnije oružje autoritarizma; njegova demokratizacija znači njegovo slabljenje. U društvu koje će po prvi put posle pola veka moći da čuje različite koncepte nacije i građanstva, otvori bolne teme prošlosti i pokuša da uspostavi moralne i etičke kriterijume javnog života, nacionalizam će neminovno izgubiti otrovni monopol.

Tek tada će Srbija moći da razgrađuje poslednju fazu razaranja nacije – onu u kojoj se šovinizam prerušava u pluralizam, a mitovi u političku normalnost.

Autor je politikolog

Stavovi autora u rubrici Dijalog ne odražavaju nužno uređivačku politiku Danasa.