Ideja nacionalne države

Dragan Štavljanin: HLADNI MIR – KAVKAZ I KOSOVO (3)

Danas će u narednih nekoliko nedelja objavljivati delove knjige „Hladni mir: Kavkaz i Kosovo“, autora Dragan Štavljanina, urednika Balkanskog servisa Radio Slobodna Evropa. Autor u knjizi između ostalog analizira uzroke i posledice proglašenja kosovske nezavisnosti i rata u Gruziji, te da li je nezavisnost Kosova presedan ili jedinstven slučaj u kontekstu činjenice da se Kremlj, intervenišući u Gruziji, pozivao na slične poteze Zapada na Kosovu.

Prema Kristofu Cirheru, lojalnost i identitet više su kroz istoriju oblikovani uticajem religije, lokalnosti i klanovskog srodstva nego konceptom nacije. Tim pre ako se na naciju gleda instrumentalistički, odnosno kao rezultat postojanja političkih institucija, a ne činilac sam po sebi. Naravno, u trenutku kad je nacija u političkom smislu formirana, ona postaje moćan simbol oko kojeg se generišu i organizuju kolektivne akcije, ali to je u 19. veku, za razliku od ostatka Evrope, na južnom Kakvazu bilo samo u naznakama.

Prema mišljenju Cirhera, generalno govoreći nacija na Kakvazu, uostalom kao i na Balkanu, postoji kao mit, jer je istorija i geografija sprečavala institucionalizaciju nacije. Na to je uticalo pre svega delovanje velikih sila, a istorija zapravo počinje geografijom, odnosno planinskim masivima koji su fizički razdvajali različite grupe.

Planinske barijere uticale su da se na Kavkazu govori oko 40 jezika, kao skoro nigde drugde na svetu, osim na Papui Novoj Gvineji i delovima Amazona, gde je džungla tako gusta da se mala plemena veoma retko susreću. Na Kavkazu, planine su omogućavale malim narodima prirodno utočište protiv moćnijih.

MagdalenaFričova iz Međunarodne krizne grupe ističe da lokalni zvaničnici tokom pregovora s drugom stranom čekaju na prevod iako je jasno da razumeju jezik. „Oni svesno nastoje da ga zaborave (jezik protivničke strane – D.Š.)”. Bez obzira na jezičke i geografske barijere, bilo je više sličnosti među kavkaskim narodima, pre svega u mentalitetu, a tome je upravo doprineo i geografski element. U borbi za opstanak jačao je gorštački mentalitet koji je često značio netolerantnost i netrpeljivost. Kao i u slučaju Balkana, naglašen je frojdovski sindrom „malih razlika”, čest podsticaj za žestoke sukobe – i sa stranim osvajačima i međusobno.

Dakle, ideja o stvaranju nacionalne države bila je relativno slaba, ali je jačao nacionalistički pokret, koji je prema mišljenju Lorensa Broersa (Laurence) kanalisan i manipulisan na različite načine. „Ključno za takvu koncentraciju sukoba na južnom Kavkazu jeste interakcija relativno snažnih nacionalističkih pokreta i istovremeno slabog institucionalnog ambijenta. To je mnogo drugačije nego na primer u centralnoj Aziji gde je nacionalistički pokret bio mnogo slabiji, ili baltičkih zemalja gde je postojao jak nacionalistički pokret, ali i institucionalni okvir u cilju sprečavanja sukoba”.

Koristeći kategorizaciju Ernsta Gelnera, južni Kavkaz i uopšte zemlje bivšeg Sovjetskog Saveza, spadaju u „četvrtu vremensku zonu” formiranja nacija. Države tog regiona sada su u procesu formiranja. Države tog regiona sada su u procesu formiranja nacionalnih „istina” koje treba da zamene narative koji su konstruisali istoriju tih zemalja u kontekstu sovjetske istorije. Južni Kakvaz, kao i sav bivši Sovjetski Savez, uostalom, karakteriše i to da je proces dezintegracije imperije i stvaranja nacionalnih država bio zamrznut, jer su sadašnje države, koje su nekada bile delovi ruske imperije, bile utopljene u Sovjetski Savez, koja je u osnovi bila multietnička imperija.

Državnost na Kavkazu uspostavljala se u senci imperija – kao upravljanih provincija ili, indirektno, preko lokalnih elita.

Islamizacija severnog Kavkaza, kao rezultat naizmenične vladavine Turske i Persije, završena je u 17. veku. Ona je imala i univerzalno značenje, da se prevaziđu klanovske podele.

Dok je severni Kavkaz bio zaklonjeniji od uticaja imperija, južni Kavkaz je u velikoj meri izložen uticajima sa strane, što je otežavalo proces izgradnje države.

Jermeni i Gruzini imali su kroz istoriju dinastije koje su uspevale da zadrže relativno visok nivo suvereniteta i u pojedinim periodima kontrolisale veće teritorije od današnje Gruzije i Jermenije.

Nastavlja se