Mogu li Srbija i Mađarska da imaju dobre odnose nakon Orbana?

„Imali smo važan, dobar i sadržajan razgovor o ključnim temama za dalje unapređenje sveukupnih srpsko-mađarskih odnosa“, napisao je Vučić na svom Instagram profilu. Razmenili su mišljenja i o položaju srpske i mađarske manjine u dve zemlje, kao i o EU putu Srbije, napisao je Vučić i dodao da je pozvao Mađara da poseti Srbiju.

Neposredno pred izbore u Mađarskoj na kojima je Peter Mađar pobedio dugogodišnjeg premijera Mađarske Viktora Orbana, u opštini Kanjiža pronađen je eksploziv. Eksploziv je lociran u neposrednoj blizini gasovoda „Balkanski tok“, što je odmah okarakterisano kao pokušaj diverzije na kritičnu energetsku infrastrukturu koja povezuje Srbiju i Mađarsku. Predsednik Aleksandar Vučić izjavio je da je o ovom „planiranom terorističkom napadu“ hitno obavestio mađarskog premijera Viktora Orbana, naglašavajući da bi oštećenje gasovoda ugrozilo snabdevanje čitavog regiona.

S druge strane, nakon pronalaska eksploziva stručnjaci su ukazali na brojne nelogičnosti u zvaničnoj verziji događaja. Isticali su neobičan tajming pronalaženja eksploziva i nedostatak konkretnih informacija o osumnjičenima, dok je Više javno tužilaštvo u Subotici slučaj klasifikovalo kao nedozvoljenu proizvodnju eksplozivnih materija sa elementima diverzije. U javnosti je ostala otvorena debata o stvarnoj prirodi pretnje i mogućim političkim motivima iza ove dramatične akcije.

Promena vlasti u Mađarskoj, mogla bi da okrene istragu o slučaju Kanjiža u cilju dokazivanja da je incident bio isceniran radi predizbornog rejtinga Viktora Orbana, Vučićevog bliskog prijatelja i jednog od najčvršćih saveznika. Ukoliko se utvrdi da je incident bio „predstava“, odnosi Srbije i Mađarske bi mogli ući u fazu ozbiljnog zahlađenja. Nova vlast u Mađarskoj mogla bi optužiti Beograd za saučesništvo u manipulaciji mađarskim biračkim telom, što bi direktno uticalo na podršku koju Srbija dobija od Budimpešte unutar EU.

Bivša ambasadorka Branka Latinović kaže za Danas da to što je Vučić razgovarao sa Mađarom, spada u dobru diplomatsku praksu, ali je dobar znak da je taj razgovor, kako ga je ocenio Vučić, bio „dobar i važan“. Da li će se i u kojoj meri „slučaj Kanjiža“ reflektovati na njihove buduće međusobne odnose, a time i odnose Srbije i Mađarske, ona objašnjava da će zavisiti isključivo od jedne strane, a to je Peter Mađar.

– On je u završnici izborne kampanje najavio da će „slučaj Kanjiža“ ispitati jer smatra da je ona imala za cilj da umanji izglede za njegovu pobedu i partije čiji je lider. Ne mislim da će od toga odustati, naprotiv. Pitanje je, međutim, da li će i u kojoj meri to koristiti u relaciji sa Vučićem. Potencijalno, veći rizik postoji u situaciji kada dođe do pregledanja raznih sporazuma, projekata i njihovog razmatranja od strane novih struktura, uključujući i Evropsko tužilaštvo – objašnjava naša sagovornica.

Ona poručuje da je Mađar krenuo sa ambicioznim, energičnim najavama u cilju demontaže dosadašnjih struktura vlasti, podsećajući da je pre svega krenuo sa najavom o smeni Orbanovih kadrova; pozvavši tužioce, sudije i druge da sami odstupe, da ne čekaju da ih on smenjuje.
– Najavio je i nove planove saradnje u Evropi – želi da osnaži saradnju sa Austrijom, a Beč će biti prva destinacija koju će posetiti nakon imenovanja za premijera. Najavljene promene neće moći zaobići ni Srbiju, mnogo toga će biti drugačije – zaključuje Latinović.

Bivši diplomata Srećko Đukić poručuje da se Vučić sada, kako vreme od mađarskih izbora odmiče, postavlja tako da smanji štetu od neizbežnog restarta netransparentnih odnosa sa Viktorom Orbanom, u šta nesumnjivo spada i „Kanjiža“.

– Taj događaj, koji je odmah doveden u sumnju i označen kao rusko-srpska akcija izvedena protiv opozicije i njenog lidera Petera Mađara, ostaće kost u grlu Aleksandru Vučiću dok se potpuno ne rasvetli. A za to se pitaju i Rusi, koji su već Mađarsku bez Orbana označili kao neprijateljsku zemlju. – poručuje naš sagovornik, dodajući da nije to jedini događaj koji se mora razjasniti.

– Sve je u odnosima Vučića i Orbana bilo daleko od očiju javnosti, netransparentno, sem njihovih čestih susreta i blagoglagoljivih reči o zlatnom dobu u odnosima i procvatu zemalja kojima su autoritarno vladali. Da bi se stiglo do dobrih odnosa posle „Kanjiže“, potrebno je i sve druge „Kanjiže“ otvoriti – zaključuje Đukić.

Duško Lopandić, predsednik Foruma za međunarodne odnose Evropskog pokreta u Srbiji, podseća da Srbija i Mađarska imaju niz strateških tema saradnje, počevši od kupovine NIS-a od strane MOL-a, preko gasnih skladišta, izgradnje brze železnice, naftovoda, nuklearne centrale i drugog, dodajući da potreba za saradnjom i dobrosusedstvom dve strane ne prestaje odlaskom Orbana.

Međutim, prema njegovim rečima, državne veze Vučić i Orban su opteretili privatnim poslovima sa elementima korupcije, koju su oba autokrata pretvorila u ključni politički i privredni problem.

– Vučić i SNS su pružili punu podršku Orbanu, a činjenica da nijedan zvaničnik već dugo nije pomenuo istragu oko Kanjiže samo potvrđuje da se radilo o igrokazu u kom je Vučić bio sparing partner Orbanu. Očekujemo da će antikoruptivne istrage novih vlasti u Mađarskoj isterati iz grmlja i lisicu na srpskoj strani, koja je, na primer, u međuvremenu Mrdićevim zakonima uspela, između ostalog, da blokira istragu JTOK oko ogromne korupcije povezane sa izgradnjom brze pruge od Beograda ka Subotici i Budimpešti – kaže naš sagovornik.
Prema njegovim rečima, Mađar će bez sumnje podržati i proces demokratizacije u Srbiji, koji ide sličnim putem borbe za oslobađanje zarobljenih institucija i medija kao i u Mađarskoj.

– Posebno očekujemo i transparentniji odnos u finansiranju mađarske zajednice kod nas, koji je u Orbanovo vreme doveo do monopolizacije uticaja samo jedne mađarske stranke, koja je i dalje u koaliciji sa autokratskim, represivnim SNS režimom koji je zarobio Srbiju – zaključuje Lopandić.