Pod komandom Vrhovnog štaba

Prof. dr Mladenko Colić: BITKE NA NERETVI I SUTJESCI (13)

Autor je pukovnik JNA u penziji i učesnik NOR. Posle završenih vojnih škola magistrirao je na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Doktorsku tezu je odbranio u Centru visokih vojnih škola JNA i stekao titulu doktora vojnih nauka. Radio je kao profesor vojne istorije na više vojnih visokoškolskih ustanova. Objavio je preko 100 naučnih i stručnih radova, među kojima i knjigu „Pregled operacija na jugoslovenskom ratištu 1941-1945“. Danas objavljuje deo njegove šire studije o bitkama na Neretvi i Sutjesci, vođenim pre sedam decenija, i njihovom uticaju na ishod Drugog svetskog rata.

Uvidevši to, oni vrše izmene u svom prvobitnom planu sa ciljem da onemoguće dalji proboj Operativnoj grupi sa Vučeva preko Sutjeske na zapad. Sada je 118. lovačka divizija dobila zadatak da čvrsto posedne dolinu Sutjeske i ne dozvoli prelaz preko reke. Istovremeno je SS divizija „Princ Eugen“ usmerena od Šavnika i Komarnice na liniju Gacko-Goransko da između Pive i Sutjeske nastupa preko grebena planina Bioč, Maglić i Volujak na Vučevo. Na njen dotadašnji pravac dejstva ubačena je italijanska divizija „Ferara“, koja je trebalo da zajedno sa 1. brdskom divizijom nastupa preko Durmitora ka donjim tokovima Tare i Pive. Namera Nemaca je bila da brzim pregrupisavanjem snaga spreče dalji prodor Operativne grupe divizija sa Vučeva, stegnu obruč oko nje i unište je na prostoru Vučeva i Pivske visoravni.

Do 2. juna delovi SS divizije „Princ Eugen“ pojavili su se na prostoru planine Bioč i Maglić, što je Operativnu grupu divizija ponovo dovelo u izuzetno težak položaj, jer je neprijatelj zapretio da brzo ovlada Mratinjem, gde se nalazio i poslednji slobodan prelaz preko kanjona Pive. U takvoj situaciji, u zoru 3. juna, Vrhovni štab NOV i POJ prešao je Pivu kod Mratinja i istoga dana na sastanku Vrhovnog štaba odlučeno je da se Operativna grupa divizija podeli na dve grupe, koje će dejstvovati divergentno, svaka u svom pravcu, kako bi se lakše probile iz okruženja. Prema ovoj odluci:

– Prvu grupu činile su 1. i 2. proleterska divizija, sa deset brigada koje su do tada prešle Pivu, dobila je zadatak da se probije preko Sutjeske na severozapad;

– Drugu grupu činile su 3. udarna i 7. banijska divizija, sa šest brigada – 1. dalmatinska, 5. crnogorska, 3. sandžačka i 7. 8. i 16. banijska. Ona se još uvek nalazila istočno od Pive, kao i Centralna bolnica. Grupa je dobila zadatak da se probije preko Tare u Sandžak ili, zavisno od situacije, preko Sinjajevine ili Golije u Sandžak ili u Crnu Goru.

Prva grupa divizija ostala je pod neposrednom komandom Vrhovnog štaba, dok je za rukovođenje Drugom grupom određen poseban Operativni štab sa Radovanom Vukanovićev, dotadašnjim komandantom 3. divizije i Milovanom Đilasom. Za komandanta 3. divizije postavljen je Sava Kovačević, dotadašnji komandant 5. crnogorske brigade, a na njegovo mesto došao je Savo Burić, komandant 1. bataljona 1. proleterske brigade.

Prvih dana juna počele su teške borbe na Sutjesci sa 118. lovačkom divizijom, koja je uporno, ali bezuspešno, pokušavala da zaposedne čitavu njenu dolinu. Odsek između Suhe i Tjentišta, širok 6 km, Nemci nisu uspeli zauzeti zahvaljujući krajnjem požrtvovanju boraca 1. i 2. proleterske brigade.

Angažujući još tri brigade, u napadima na nemačke položaje u rejonu Borovna, Košuta i Popovog Mosta, snage Prve grupe divizija pokušale su da taj uzani otvor na Sutjesci prošire i oslobode pravac Popov Most – Vrbnica. Kada se u tome nije uspelo, Vrhovni štab je 6. juna odlučio da se jedinice Prve grupe probiju na Zelengoru kroz postojeći prolaz između Suhe i Tjentišta, i to: 1. divizija duž staze Tjentište Milinklade – Vrbničke kolibe, a 2. proleterska divizija stazom od Suhe preko Donjih i Gornjih Bara ka Konjskim Vodama.

Tih dana glad je postojala sve veća i Vrhovni komandant je naredio da se teško oružje zakopa i komore svedu na najmanju meru, kako bi se tovarni konji koristili za ishranu jedinica i prenos ranjenika. Vrhovni komandant je 5. juna još jednom izdao naređenje 1. bosanskom korpusu da svoje jedinice uputi u susret snagama Operativne grupe divizija, koje su se probijale preko Sutjeske i Zelengore.

Glavnina 1. proleterske divizije krenula je u proboj 8. juna i izbila sa 1. proleterskom i 3. krajiškom brigadom u rejon Lučkih i Vrbničkih koliba na Zelengori. Proboj 2. proleterske divizije, sa kojom je trebalo da ide i Vrhovni štab, nije uspeo. U prethodnici 2. divizije nalazila se 2. dalmatinska brigada, koja je u vremenu od 5. do 9. juna na planini Tovarnici i u rejonu Donjih i Gornjih Bara vodila vanredno teške borbe sa daleko nadmoćnijim nemačkim snagama, izgubivši oko polovine sastava. Druga dalmatinska brigada je odigrala vanrednu ulogu na Donjim i Gornjim Barama jer je onemogućila Nemcima da tim pravcem brzo prodru ka Tjentištu i zatvore jedini prolaz na Sutjesci.

Kao simbol visoke svesti i morala je pismo Štaba 2. bataljona 2. dalmatinske brigade napisano u jeku teških borbi: „Nijemci nadiru sve jačim snagama i sve upornije – mi smo izgubili dve trećine svoga ljudstva, ali računajte kao da smo u punom sastavu“. Ova brigada je upornom borbom na Barama „odigrala presudnu ulogu u povlačenju naše glavnine preko tjesnaca rijeke Sutjeske“ (Tito).

Nastavlja se