U prelepoj dolini, kojom protiče reka Pčinja, okružen šumovitim planinama, smešten je skup manastirskih zdanja pod nazivom Sveti Prohor Pčinjski. Među mnogim zgradama ističe se crkva prepodobnog oca Prohora Pčinjskog, belo obojena građevina, sa jednim zvonikom i više manjih kupola. Crkva je podignuta početkom 20. veka, na mestu starog zdanja građenog od opeke i sa kamenom u prirodnim bojama. Izgradnjom nove uništena je srednjovekovna crkva, sa vrednim živopisima, a ostali su samo zidovi oltara i južni paraklis. Između dva svetska rata u crkvi je zamenjen ikonostas i oslikan hram.
Oko crkve izgrađeni su brojni konaci, višespratne belo obojene i veoma lepo uređene građevine koje okružuju manastir. Tu je Vranjski konak iz 19. veka, Kraljev konak, gostinski konak, monaški konak, veliki konak, na mestu ranijih pop Nešinih zgrada, što ga je podigao kralj Petar I Oslobodilac. Obnovljeni stari manastirski konaci veoma lepo izgledaju, a u njima je lepo uređen salon, blagovaona i druge prostorije. Manastir ima svoju hiljadugodišnju istoriju tokom koje je preživljavao razne istorijske prilike i neprilike vršeći svoju misiju. Pored molitve, njeni monasi bavili su se i dobročinstvom i izdavaštvom. U 19. veku manastir je bio i sastajalište ustaničkih prvaka, kao i utočište izbeglica.
Svi opisi žitija svetog Prohora zasnivaju se na narodnom predanju. Po jednom žitiju Prohor je rođen u prvoj polovini 11. veka, a živeo je, iako obrazovan i školovan, usamljenički, kao pustinjak u planini Kozjak, posvećen veri. Slučajni susret sa mladim vizantijskim vojskovođom, koji je kasnije postao car Diogen, doprineo je da je car na mestu tog susreta podigao hram, crkvu usred sela Staro Nagoričane. Postoji ikona ovog susreta. Po smrti prepodobnog Prohora car Diogen, na obali reke Pčinje, podiže veličanstven hram posvećen ocu Prohoru.
Manastir se od svog postanka nalazio u sastavu Vizantijskog carstva, sve do vladavine Nemanjića, kada je, u 14. veku, kralj Milutin obnovio crkvu i živopis u duhu srpskog sredjovekovnog stvaralaštva oslonjenog na tradiciju vizantijske umetnosti i graditeljstva. Manastir je, u to doba, bio snažan duhovni i kulturni centar srednjovekovne srpske države. Dolaskom Turaka manastir potpada pod njihovu vlast, teško strada, ali se i obnavlja. Plaćao je velike poreske obaveze, uglavnom u proizvodima sa svojih gazdinstava. U 16. veku usledila je još jedna obnova hrama, dograđuje se i oslikava južni paraklis posvećen Presvetoj Bogorodici, zatim novo pustošenje. U 18. veku strada i od zemljotresa, a u 19. veku od požara. Tokom poslednja dva svetska rata manastir naseljavaju bugarski sveštenici.
U opisu istorijata manastira pominje se velika, bogata i značajna biblioteka sa knjigama na pergamentu i koži. U manastiru su pisane, prepisivane i štampane knjige, postojala je zografska škola. Međutim, tokom kasnijih vekova iz manastira se odnose dragocene knjige, čitavi „tovari“ knjiga, u biblioteke ruskih velikaša, u Grčku i Bugarsku, i to najstarije i najvrednije knjige i rukopisi. Neki rukopisi iz ovog manastira uništeni su 1941. godine u požaru Narodne biblioteke u Beogradu.
U drugoj polovini 20. veka u manastiru se preduzimaju značajne mere spasavanja ugroženih objekata i konzervatorsko-restauratorski radovi. Stručne poslove vodio je Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Niša. Manastirski sklop nalazi se danas pod zaštitom Zavoda kao spomenik kulture i kulturno-istorijsko dobro izuzetnog značaja. Manastir je oaza manastirske tišine. Između manastirskih zgrada nalazi se lepo uređena pešačka staza. Tu je manastirska vodenica iz 19. veka. Monaštvo je muško skromno, tiho, srdačno i gostoljubivo. U manastiru se održava i duhovna škola i brojni susreti turista. Sam manastir nalazi se nedaleko puta od Vranja prema Makedoniji, pa ne postoje poteškoće za njegovu posetu.
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici, ali i na X nalogu. Pretplatite se na PDF izdanje lista Danas.
