Ekonomska ravnoteža nije špekulativni koncept

Luis Mamford: Kultura gradova (28)

Grad je tačka maksimalne koncentracije moći i kulture zajednice. Grad je oblik i simbol integrisanog društvenog odnosa: on je sedište hrama, pijace, palate pravde, akademije nauka. Tu u gradu se dobre strane civilizacije umnožavaju i umnogostručuju; tu se ljudsko iskustvo pretvara u održive znakove, simbole, modele ponašanja, sisteme, poretke. Gradovi su proizvod vremena. Ovo su samo neke teme koje obrađuje kapitalno delo Luisa Mamforda (1895-1990) „Kultura gradova“ koje su s engleskog preveli dr Predrag Novakov, dr Dijana Prodanović-Stankić i dr Aleksandra Izgarjan. Knjigu je objavio Mediteran pablišing iz Novog Sada uz čiju saglasnost i objavljujemo odlomke iz ovog vrednog rukopisa.

Proizvodnja i potrošnja van okvira regija neće se zaustavljati ni na državnim granicama, već će se kretati kao što je to činila u velikoj meri tokom devetnaestoga veka, u svetskim tokovima trgovine i privrede.

Takvom poretku će možda biti potrebna, radi efikasne kontrole, dva monetarna sistema: regionalni sistem i sistem razmene stranih valuta, kako bi se uspostavila neka vrsta pariteta između veoma različitih oblasti tokom dugačkog i teškog perioda tranzicije. Iskustvo različitih evropskih zemalja nakon rata, naročito iskustvo Sovjetskog Saveza i nacističke Nemačke, pokazuje da administrativne prepreke, mada mogu da budu ogromne, nisu nesavladive.

Moram naglasiti da ekonomski regionalizam ne sme da ima za cilj ni ekonomsku ni kulturnu samodovoljnost: nijedna regija nije dovoljno bogata niti dovoljno raznolika da bi dala sve sastojke koji su neophodni našoj sadašnjoj civilizaciji; san o autarhiji je samo maska militantno nastrojenih pokreta koji žele da dovedu stanovništvo u stanje uma koje prethodi ratu. Ono što treba da bude cilj regionalizma jeste bolji razvoj lokalnih resursa, razvoj koji ne meri uspeh samo ograničenim finansijskim profitom koji se stiče jednostranom specijalizacijom.

Ekonomski regionalizam ne treba da podrazumeva ni golu industrijsku decentralizaciju. Takva tendencija je bila latentna od početka paleotehničke revolucije, jer su proizvođači hteli da iskoriste jeftine lokacije i jeftinu radnu snagu u unutrašnjosti, i još uvek je delimično aktuelna zbog istih razloga. Poenta je u tome da su centralizacija i decentralizacija kvalitativno samo prazni termini, samo pravac u kojem se krećemo. Osnovno pitanje regionalizma jeste kakvu vrstu života, u bilo kojoj tački u regiji, takav pravac može da stvori. Neujednačen razvoj farmi koje jedva preživljavaju ekonomski je povezan sa industrijom koja počiva na izrabljivanju jeftine radne snage, a to nije nimalo poželjniji oblik razvoja od preopterećenosti i prenaseljenosti proletarijata u metropoli.

U ovom novom poretku neophodno je ne samo razbiti stare centre prenaseljenosti već i stvoriti nove centre industrije i građanskog života i ponovo probuditi i osnažiti, pomoću novih planova i aktivnosti, starije gradove i sela, koji imaju povoljan položaj i koji mogu da se na taj način obnove. Ali u smislu da je nova jedinica ekonomskog i kulturnog života uravnotežena regija, pre nego ogromna, amorfna četvrt metropole, ono što je u ovom trenutku potrebno jeste pokret koji će dati rezultate tako što će dovesti do daljeg pražnjenja centralnih četvrti u metropoli i podstaknuti obnovu života u oblastima koje su, sa stanovišta metropole, samo zabačeni delovi unutrašnjosti. Bilo koja tačka u novoj regiji može biti lokus maksimalno razvijene kulture.

Ekonomska ravnoteža nije špekulativni koncept. U jednostavnoj eotehničkoj industrijskoj fazi ona je zaista postojala. Teškoće u međuregionalnom saobraćaju naterale su lokalne zajednice da se oslone pre svega na najbliže resurse i da ograniče transport na egzotičnu robu relativno malog obima, osim ako nisu mogle da koriste prekomorski saobraćaj.

Tokom prvih dve stotine godina naseobina duž istočne obale u Severnoj Americi ekonomski resursi su korišćeni pre svega štedljivo i mudro, a industrije i zajednice su bile veoma uravnotežene. Iz ove uravnotežene eksploatacije regionalnih mogućnosti rodio se integrisani regionalni život koji je dostigao vrhunac, što se tiče razvoja ekonomije, oko 1850. godine u Njujorku i možda malo ranije u Novoj Engleskoj. Lokalni rudnici, kamenolomi, vodopadi, šume, polja, voćnjaci, bili su utkani zajedno u razgranati sistem kanala i puteva; to je činilo osnovu za mnoštvo naseobina od kojih nijedna, osim Njujorka, nije dostigla neproporcionalnu veličinu. Mali koledži i univerziteti, zajedno sa licejima, bili su veoma rašireni i služili su kao tačke kulturnog rasta. Slična faza se odigrala u ranijem dobu eotehničkog perioda u Evropi – to je bila osnova za veliki kulturni procvat koji se u mnogim regijama nastavio i u devetnaestom veku.

Kraj