Paganski oslon o večne sile prirode

Ranko Munitić: ADIO JUGO-FILM (18)

Kako su se ’68 i crni talas odrazili na jugoslovensku kinematografiju, kako se razvijao mladi jugoslovenski film i koliki uticaj je na naše „filmske radnike“ imala Praška škola saznaćemo iz knjige zapisa „Adio jugo-film“ Ranka Munitića (1943 – 2009), nedavno preminulog scenariste i filmskog i televizijskog kritičara čija su kritičarska zapažanja obeležila stvaralaštvo mnogih sineasta i teoriju o jugoslovenskoj i srpskoj kinematografiji.

I još jedan korak, u dubinu, pa se kao osnovna matrica iz koje izrastaju Kusturičine slike, otkriva paganski oslon o večne sile prirode i četiri praelementa iz kojih sve potiče: zemlja, vatra, vazduh i voda, ne samo što se pojavljuju u svim njegovim filmovima, već kroz različita ukazivanja, funkcije i forme dejstvuju unutar zbivanja, na korist jednih i na štetu drugih učesnika radnje; što sve zajedno održava balans između krajnjih naboja čovekove odiseje – između rođenja i smrti, raskriljujući pred našim očima neslućeno raskošni inventar ljudskog putovanja odnosno bivstvovanja… „Paganski koren, mitsko stablo, plodovi bajke“ – sintagma je kojom smo ranije pokušali da sažmemo Kusturičin stvaralački model, nadovezujući se na njegovu misao iz 1993, za „Ex Ponto Press“ – „Želim da film izgleda kao drvo koje se grana prema nebu a čiji su korijeni moji snovi…“

Snabdeven ovakvom duhovnom armaturom, može Kusturica da se prema gradnji filma odnosi potpuno slobodno („Ja mnogo improvizujem, kao slikar koji se igra elementima: vjerujem da je moderni autor u stvari arhitekta situacija“, 1995, za knjigu „Undergound“), da se inspiriše svime što mu nudi moderni egzistencijalni buvljak („Sve što pripada kiču posebno me dira, neka bude kinesko, američko, rusko ili srpsko, u mjeri u kojoj kič posjeduje moć uzbudljive sinteze kakva ne postoji u životu“, 1995, knjiga „Undergound“; ili „Ja se nalazim na otpadu svjetske civilizacije, i sa tog otpada skupljam sve što mi treba za moje filmove“, 1988, u TV-razgovoru nakon premijere „Crne mačke…“), da se ponaša kao strasni „kolekcionar“ („Ja kopiram sve dobre režisere svijeta, ja sam kompilator“, 1995, za „Intervju“), što ga, posebno u drugom delu karijere, čini izrazitim postmodernistom, čarobnjakom koji u sopstveno tkanje ume da uplete i tehnologiju svoje umetnosti (film kao fenomen prisutan u svim njegovim delima) i drevne slike izvučene iz snova i zlatnog taloga genetskog sećanja, sanjarom sposobnim da konstruiše nove, paradoksom oplemenjene, nadrealističke simbole („Svinja jede trabant, to je na izvjestan način slika moje zemlje“, 1988. za „Politiku“, povodom premijere „Crne mačke…“). Jer, kako kaže 1995. za knjigu „Undergound“ – „Tehnologija je izmijenila nešto malo u ljudskom mozgu, ali su arhetipovi i dalje isti; znači, priča je uvijek ista: mijenja se pripovijedanje; kakva god da je poruka, ako to što kažem dodirne ljude, stvar funkcioniše: jedini problem je – kako kazati“… Kao idealni mikrouzorak, sve ovo sažima i do kulminacije dovodi sekvenca Perhanovog snoviđenja đurđevdanskog praznika na reci iz „Doma za vešanje“.

Koliko god uspevao da poleti u oniričke visine ili da prodre u drevno duhovno nasleđe, Kusturica je kroz sve vreme svog filmskog delanja angažovano ukorenjen u životno tkivo sopstvenog prostora i vremena. To znači, s jedne strane, da se u više ili manje istaknutim nijansama njegovih ostvarenja može pronaći i otčitati sve što je, kao potiskivana, lakirana, zaboravljena ili tabuizirana problematika, tokom decenija nagrizalo organizam njegove bivše domovine, ono što će, na kraju, dovesti do njezinog raspada. U tom smislu, „Sjećaš li se Dolly Bell?“ i „Otac na službenom putu“ jesu, uz sva ostala značenja, i politički filmovi prvorazrednog značaja, u istom smislu u kom to behu „Sam“, „Jutro“, „Zaseda“, „Delije“, „WR misterije organizma“, „Kvar“ ili „Okupacija u 26 slika“. U tom kontekstu je „Podzemlje grandiozna konačna sinteza, delo koje se, devedesetih, po snazi i dubini dijagnoze koju postavlja u vezi s našim bivšim jugoslovenskim segmentom življenja, može porediti jedino sa „Testamentom“ iz 1993. Lordana Zafranovića.

Nastavlja se