Šta su terazije?

Većina ljudi pretpostavi da Terazije imaju veze sa turskom reči terazi, koja znači vaga.

Deluje logično, trg, trgovina, merenje robe. Ali istorija Beograda vodi u sasvim drugom pravcu. Naziv jednog od najpoznatijih gradskih prostora zapravo potiče od građevina bez kojih život u nekadašnjem Beogradu ne bi bio moguć: osmanskih vodotornjeva koji su održavali pritisak u gradskom vodovodu.

Pre nego što su se pojavile moderne vodovodne mreže, voda nije stizala jednostavno okretanjem slavine. Morala je da pređe kilometre. U osmanskom Beogradu dovodila se sa izvora u Velikom Mokrom Lugu, podzemnim kanalima i cevima koje su vijugale ispod grada. Ali putovanje vode nije zavisilo samo od udaljenosti. Bilo je potrebno savladati i visinske razlike.

Tu na scenu stupaju terazije.

Bile su to kamene kule sa rezervoarom na vrhu, podizane na pažljivo odabranim tačkama kako bi voda dobila potreban pritisak i nastavila put ka česmama, hamamima i kućama. Danas bismo ih jednostavno nazvali vodotornjevima, ali u svoje vreme predstavljale su jedno od najvažnijih dostignuća gradske infrastrukture. Nisu građene da impresioniraju prolaznike, već da neprimetno omogućavaju svakodnevni život.

Osmanska hidrotehnika

Takvi vodotornjevi nisu bili beogradska posebnost. Slični sistemi postojali su širom Osmanskog carstva, od Istanbula do Skoplja i Sarajeva, gde su vekovima obezbeđivali stabilno snabdevanje vodom.

Kada su Osmanlije 1453. godine osvojile Carigrad, nasledile su jednu od najsloženijih mreža za snabdevanje vodom na svetu – rimske akvadukte, vizantijske cisterne i podzemne kanale koji su vekovima obezbeđivali vodu najvećem gradu istočnog Mediterana. Umesto da grade ispočetka, obnovili su postojeću infrastrukturu, proširili je i prilagodili potrebama gradova koji su iz godine u godinu rasli.

Pravo zlatno doba osmanske hidrotehnike nastupilo je u 16. veku, za vreme sultana Sulejmana Veličanstvenog. Njegov glavni arhitekta i inženjer, čuveni Mimar Sinan, projektovao je monumentalni sistem Kırkçeşme, dug oko 55 kilometara, kojim je voda dovođena u Carigrad preko akvadukata, rezervoara i distributivnih kula. U svoje vreme bio je to jedan od najvećih infrastrukturnih poduhvata Evrope i Bliskog istoka, a pojedini delovi tog sistema funkcionišu i danas.

Beogradske terazije bile su deo iste inženjerske tradicije. Nisu služile za skladištenje velikih količina vode, već za ono što je bilo jednako važno,  održavanje pritiska u vodovodnoj mreži. Zahvaljujući njima, voda je mogla da savlada visinske razlike i pouzdano stigne do česama, javnih kupatila i domova. U današnjoj terminologiji nazivaju se kulama za izjednačavanje pritiska, a bez njih bi čitav sistem bio znatno manje efikasan.

Možda upravo zato nije slučajno što je Beograd imao ovakav vodovod. U vreme Osmanskog carstva grad nije bio samo važno trgovačko središte, već jedna od ključnih pograničnih tvrđava na severozapadnoj granici carstva. Pouzdano snabdevanje vodom nije bilo pitanje udobnosti, već pitanje opstanka grada tokom opsada i svakodnevnog života hiljada vojnika i stanovnika.

Terazije u Beogradu

Prema zapisima književnika i  istoričara Milana Đ. Milićevića, Beograd je imao tri takve terazije.

„Uvodeći vodu u varoš Beograd, Turci su duž onoga đeriza (zidanog vodovoda), koji uzima vodu iz mokroluških izvora, na izvesnim daljinama zidali kule, na koje su vodovodnim cevima izvodili vodu da bi ona dobila viši skok za svoj dalji tok.“ Jedna od takvih kula bila je postavljena na mestu gde je sada Terazijska česma. Pošto su Turci te kule zvali terazije za vodu, ovaj trg je dobio naziv Terazije“, piše na zvaničnoj stranici stranici grada, www.beograd.rs.

Najveća se nalazila upravo na prostoru današnjeg trga Terazije, približno tamo gde danas stoji Terazijska česma. Druga je bila kod nekadašnje kafane Ruski car, a treća u blizini Grčke kraljice. Zajedno su činile sistem koji je omogućavao da voda stigne do centra grada.

Danas je teško zamisliti da je upravo infrastruktura odredila ime jednog od najpoznatijih beogradskih trgova. Kada razmišljamo o gradovima, najčešće pamtimo palate, mostove ili tvrđave. Retko se sećamo objekata čija je jedina svrha bila da sve funkcioniše.

Možda baš zato priča o Terazijama deluje toliko savremeno. I današnji gradovi zavise od mreža koje gotovo nikada ne primećujemo – vodovoda, kanalizacije, elektroenergetskih sistema, optičkih kablova. Primećujemo ih tek kada prestanu da rade. Isto je bilo i pre dva veka. Samo što su tada, umesto podzemnih pumpnih stanica, postojale kamene kule koje su tiho gurale vodu uzbrdo.

Vremenom su nestale. Kako se Beograd širio i modernizovao, stare terazije izgubile su svoju funkciju i bile srušene. Na mestu najveće 1860. godine podignuta je Terazijska česma, koja je ostala kao jedini opipljivi podsetnik na sistem koji je nekada održavao grad u životu.

I tako je ime preživelo svoje poreklo.