Novi put u unutrašnjoj politici

Na izborima 1938. Stojadinović je, prirodno, dobio većinu – opet sa sistemom javnog glasanja i sa uobičajenim pritiscima na opoziciju, ali samo u srpskim, nikako u hrvatskim oblastima. Ta Stojadinovićeva većina nije – ipak bila zadovoljavajuća i to je knezu Pavlu došlo kao dobar povod da pozove Stojadinovića da se povuče i da vrhovna vlast krene novim putem u unutrašnjoj politici, a da zbog izmenjenih uslova pronemačka i proitalijanska politika završi tamo gde je morala završiti: u potpisivanju Trojnog pakta 25. marta 1941. u cilju „izgrađivanja Nove Evrope“ zajedno s Hitlerom i Musolinijem.
Knez Pavle je u osnovi, iako ubeđeni nedemokrat, po vaspitanju engleski aristokrat, bio jedan slab, neborben čovek, koji se ljuljao između raznih pritisaka. Moglo bi se reći samo da jedan činilac njega nije ni impresionirao niti je sebi dozvoljavao da mu čini ustupke. To je srpski narod. Pavlova greška je u tome što je on, pored nepoznavanja političke psihologije Srba, precenjivao značaj monarhizma, on nije razumeo monarhizam Srba i dozvolio je da ga takvo uverenje prevari.
Pod pritiskom Velike Britanije, u iščekivanju Drugog svetskog rata, on je najzad rešio da zaboravi na ustav svoga brata od strica, kralja Aleksandra, i da tzv. članom 116. ustava od 1931. izmeni ustavnopravnu strukturu Kraljevine Jugoslavije. Dobio je za tu politiku ne samo podršku Britanije nego i čitavog hrvatskog i slovenačkog naroda. Uz to je dobio podršku i Zemljoradničke i Samostalne demokratske stranke i, u početku, nekih radikala. To je sve oslabilo opoziciju i dovelo je u očajnički položaj. Godinama se „tukla“ za srpsko-hrvatski sporazum, a sada taj sporazum ostvaruje knez Pavle koji je sve učinio da onemogući demokratsku opoziciju!
U opoziciji su ostali samo demokrati i grupa tzv. starih radikala, ali su im se pridružili, pored sićušne Socijalističke partije Jugoslavije Živka Topalovića, i Jugoslovenska nacionalna stranka Petra Živkovića i Boška Jevtića koji su na izborima 1938. dobili veliki broj glasova i stavili se u isti red po snazi sa samostalnim demokratima, demokratima i zemljoradnicima. Da bi situacija bila protivurečnija, a za te protivurečnosti posebnu krivicu snosi knez Pavle, rezultati izbora su pokazivali izuzetne anomalije: Ljuba Davidović, vođ jedne stranke od 1912. godine i predsednik jugoslovenske vlade 1919/20. i 1924, nije mogao proći na izborima u čačanskom okrugu, ali je zato Petar Živković kao predstavnik „kraljeve“ Jugoslovenske nacionalne stranke dobio u Bosni, u Doboju.
Za trenutak je najsrećniji bio knez Pavle: uspeo je da razbije demokratsku opoziciju Srba, a to znači srpsko političko društvo, uspeo je da izvesne nekadašnje opozicione stranke korumpira sa ponekim mestom u vladi Dragiše Cvetkovića i Vladka Mačeka, uspeo je da stvaranjem Banovine Hrvatske 1939. dobije opštu podršku jednog naroda koji je za sve vreme opstojanja jugoslovenske zajednice bio u opozicji. I nešto što je možda najvažnije: taj rođeni neborac i nedemokrat, knez Pavle je u Mačeku dobio izvanrednu pomoć u političkom pogledu. Maček je bio pogodna ličnost za razgovore i sporazume, jedan od ređih hrvatskih ljudi tog vremena koji ne samo što nije mrzeo druge narode, nego ih nije ni vređao. Ali je to bio duboko konzervativan čovek. Demokratija je za njega prvenstveno bila sredstvo za oslobađanje hrvatskog naroda od zajednice, kakva je bila, ali je demokratizam modernog tipa, čak i za ono vreme, svodio na minimum. On je, na primer, zahtevao da se granica glasanja pomeri naviše, od 21 na 25 godina starosti, pored toga što je propisima za Banovinu Hrvatsku na opštinskim izborima sačuvao javno glasanje…
Takav je režim koračao od septembra 1939. do marta 1941. godine pravo u onu nesreću koja se zove 25. mart i onu kontroverzu koja se zove 27. mart 1941. godine.
Za razliku od dvogodišnje koalicije Hrvatske seljačke stranke i Narodne radikalne stranke 1925-1927, u prvo vreme pod vođstvom Nikole Pašića i Stjepana Radića – godina i po dana saradnje pouzdanika kneza Pavla Dragiše Cvetkovića s Vladkom Mačekom (1939-1941) izazvala je teške poremećaje u zemlji. Ne samo zato što su Mačekova stranka, Seljačka zaštita i Građanska zaštita, preuzela čišćenje aparata od ljudi koji su vladali skoro dvadeset godina. Jedan od poremećaja su slutnje koje su nastale sa propagandom u štampi Mačekove stranke: nastalo je žestoko namigivanje prema novom modelu „nezavisne Slovačke“, pod „zaštitom Nemačkog Rajha“. Prema Silama osovine, ta je štampa, a i javna reč, ispoljavala puno naklonosti, verovatno zbog želje velikog broja ljudi da se u vatri drže dva „inostrana“ gvožđa, jedno „britansko“ a drugo „nemačko“. Uostalom, u vođstvu Hrvatske seljačke stranke preovlađivao je ne samo konzervativni elemenat a la Maček, nego i ljudi koji su imali civilizacijskih slabosti prema Austriji, odnosno „ujedinjenoj Nemačkoj“.
Nastavlja se