Četnici i ustaše nisu bili isti

Upravo tu dolazimo do ključne razlike koju je komunistička Jugoslavija decenijama pokušavala da relativizuje zarad ideologije „bratstva i jedinstva“. Ustaški pokret bio je otvoreno nacistički i rasni projekat čiji je cilj bilo stvaranje etnički čiste NDH kroz sistemske progone i masovne zločine nad Srbima, Jevrejima i Romima. S druge strane, četnički pokret Draža Mihailović bio je kraljevski i jugoslovenski pokret koji je i formalno i suštinski pripadao savezničkoj strani i bio priznat od izbegličke vlade Kraljevine Jugoslavije.

Istorijske činjenice su ovde veoma jasne. Draža Mihailović je odlikovan od strane predsednika SAD, Harija Trumana, Legijom za zasluge zbog pomoći savezničkim pilotima i saradnje sa saveznicima. Odlikovali su ga i predsednik Francuske Šarl de Gol (inače ratni lider Francuskog pokreta otpora) i poljska vlada u egzilu. Teško je zamisliti da bi zapadne sile odlikovale čoveka koga smatraju ekvivalentom nacističkih satelita. To, naravno, ne znači da u četničkom pokretu nije bilo zločina i lokalnih saradnji u građanskom ratu koji je pratio okupaciju. Ali istorijska odgovornost i istorijsko poistovećivanje nisu isto.

Razlika je i simbolička i suštinska. Ante Pavelić je vladao iz institucija NDH, iz vile na Pantovčaku uz zaštitu okupacionih sila, sa državnim aparatom koji je sprovodio rasne zakone i logore smrti. Draža Mihailović je najveći deo rata proveo po planinama Srbije, Bosne i Crne Gore, u stalnom povlačenju, bez države, bez stabilne logistike i pod udarima Nemaca i partizana. Izjednačiti ta dva pokreta znači zanemariti osnovne istorijske kategorije.

Dodatni problem predstavlja činjenica da je Draža Mihailović posle rata osuđen u politički montiranom procesu 1946. godine, u atmosferi revolucionarne osvete i potpune kontrole pravosuđa od strane komunističkog režima. Tek decenijama kasnije, nakon pada komunističkog sistema oličenog i u vlasti Slobodana Miloševića, došlo je do ozbiljnijeg preispitivanja tog procesa. U periodu demokratskih promena, kada je predsednik Vlade Srbije bio Zoran Đinđić, otvoren je prostor za institucionalnu rehabilitaciju tema koje su decenijama bile tabu. Kasnije je sudskom rehabilitacijom poništena presuda Draži Mihailoviću.

Istovremeno, vraćeno je i određeno dostojanstvo Karađorđevićima, čiji je povratak u javni život Srbije predstavljao simbolički raskid sa jednostranim komunističkim narativom. Zanimljivo je i da je otvaranjem sefova Josipa Broza Tita utvrđeno da državno blago nije nestalo niti bilo izneto iz zemlje, kako su mnogi pretpostavljali, već je najvećim delom ostalo u državi. I ta činjenica pokazuje koliko su mnogi mitovi, i negativni narativi Brozove propagande, opstajali decenijama bez ozbiljnog i racionalnog sagledavanja.

Problem je što je posleratna Jugoslavija gradila identitet ne na potpunoj istini, već na političkom balansu između naroda. Da bi se održala federacija, bilo je potrebno da srpski nacionalni pokreti budu trajno kompromitovani, dok su hrvatski zločini često prebacivani u okvir „zajedničkog fašizma svih naroda“. Tako je stvorena formula po kojoj su „svi podjednako krivi“, a upravo ta formula postala je temelj mnogih kasnijih političkih i teritorijalnih rešenja.

Srbi su pristali na narativ koji je dugoročno imao ozbiljne posledice. U ime jugoslovenstva Srbija je dobila dve autonomne pokrajine unutar svoje republike, dok je Hrvatska dobila gotovo kompletnu jadransku obalu i snažno definisan republički identitet. Istovremeno, srpski monarhistički i nacionalni pokreti ostali su trajno stigmatizovani u javnom prostoru. Posledica toga nije bilo pomirenje, već odloženi sukob koji je eksplodirao devedesetih godina kada su potisnuta istorijska pitanja ponovo otvorena.

Kao inženjer, a ne istoričar ili političar, uvek posmatram sisteme kroz posledice koje proizvode. A sistem koji počiva na poluistinama i totalnim neistinama, može kratkoročno da stabilizuje državu, ali dugoročno proizvodi duboko nepoverenje. Jugoslavija je upravo na tome pala. Nije uspela da izgradi zajednički identitet jer mnoga pitanja nisu bila rešena, već zamrznuta.

Ozbiljna istorijska analiza mora biti sposobna da razlikuje pokrete, ideologije i okolnosti, bez propagandnih simplifikacija. Četnici i ustaše nisu bili isto. To ne znači da su jedni bili bezgrešni, niti da istoriju treba romantizovati, ali treba se držati istine i pravde. Ali ako se izgubi sposobnost razlikovanja između borbe za slobodu i kolaboracionizma iz interesa i ideološkog genocidnog projekta, onda istorija prestaje da bude nauka i postaje politički alat.

Ne čudi zato što većinski hrvatski politički i medijski prostor i danas insistira na ovom narativu, jer se kroz izjednačavanje četnika i ustaša relativizuje karakter NDH i umanjuje odgovornost dela hrvatske elite za otvorenu saradnju sa nacističkim okupatorom. Ako su „svi bili isti“, onda se briše razlika između državnog projekta zasnovanog na rasnim zakonima i genocidu i jednog složenog građanskog i ideološkog sukoba unutar okupirane Jugoslavije. Upravo zato je teza o „istoj strani istorije“ politički korisna i decenijama opstaje u delu hrvatske javnosti.

Mnogo više čudi što se i danas u delu srpskog društva, političke scene i intelektualnih krugova i dalje forsira isti narativ nastao u komunističkoj Jugoslaviji.

Paradoksalno je da se u Srbiji često lakše prihvataju simplifikacije nastale u vreme jednopartijskog sistema nego što se vodi ozbiljna i nijansirana rasprava o sopstvenoj istoriji. Time Srbija ostaje jedini narod na prostoru bivše Jugoslavije koji se i dalje koleba oko sopstvenog istorijskog identiteta i prava da bez ideoloških zabrana preispituje svoju prošlost.

Autor je stručnjak za energetiku

Stavovi autora u rubrici Dijalog ne odražavaju nužno uređivačku politiku Danasa.