INTERVJU Nemanja Nikolić: Na korak smo od masovnog globalnog odumiranja

Kao što naziv izložbe sugeriše, ona preispituje odnos ličnog i političkog u radovima zastupljenih umetnika iz Srbije i Francuske; utoliko nam je bilo zanimljivo da sagledamo kako Nikolić vidi ovaj odnos i na koji način se on prelama kroz njegova dela izložena u Muzeju savremene umetnosti u Beogradu do 20. septembra.

Vaš umetnički rad odvija se kroz dva paralelna pravca: figurativnu crtanu video-animaciju i geometrijsku apstrakciju, čija idejna i tematska polazišta čini poetika kinematografskih ostvarenja iz sredine 20. veka. Koji su to filmovi – možda i neki konkretni – koji su vas nadahnuli za rad koji vidimo u Muzeju savremene umetnosti?

– Video-animacija Povratak crnog kvadrata (Black Square Returns) nastala je na stranicama Vojne enciklopedije koja broji dvanaest opširnih, tvrdo ukoričenih knjiga štampanih šezdesetih godina dvadesetog veka u SR Jugoslaviji. Na stranicama knjiga nacrtani su kadrovi i sekvence različitih naučnofantastičnih filmova i horor televizijskih serija. Naratori čiji nas monolozi uvode i prate kroz animirani film jesu čuveni filmski reditelj, gospodar neizvesnosti, Alfred Hičkok, i američka televizijska zvezda, instruktor slikarstva, Bob Ros.

Nacrtani karakteri slavnog reditelja i čuvenog slikarskog učitelja vode specifičnu vrstu dijaloga sa posmatračem, postavljajući pitanja i obraćajući se direktno u kameru, čime sugerišu sadržaj filma, ali ga istovremeno i remete: „Da li ste nekada imali predosećaj da će se nešto loše desiti? Da li vas uznemiravam? Sada ćemo prekriti čitavo platno magičnom crnom…”, samo su neke od njihovih replika iskorišćenih u ovom filmu.

Sa druge strane, „pravi” akteri ove animacije su vojna lica, ljudi na šumskom izletu, putnici na železničkoj stanici, posetioci uglednih muzeja, anonimni prolaznici na ulici… koji se nalaze u stanju straha, panike i uzbune. Ono što progoni junake ovog animiranog filma nisu neidentifikovane letelice i autonomno oružje sadašnjosti ili budućnosti, već Crni kvadrat, čuveno delo Kazimira Maljeviča, koji se pojavljuje kao senka, duh avangardne revolucionarne umetnosti, nulta tačka slikarstva.

Među konkretnim filmskim referencama (pored televizijskih serija Alfred Hitchcock Presents i The Joy of Painting), najzastupljeniji je Earth vs. the Flying Saucers (1956), uz fragmente brojnih drugih naučnofantastičnih filmova.

Šta je to što vas fascinira kao umetnika u crnoj boji, koja je takođe važan vizuelni motiv? Šta za vas znači „smelo korišćenje crne boje“?

– Crna boja je kroz istoriju često bila povezana sa avangardnim delima u različitim epohama. Kao prvi primer navešću čuveno antiratno delo Franciska Goje Treći maj 1808., naslikano 1814. godine. Potpuno me je fasciniralo kada sam ga video uživo prvi put. Naime, shvatio sam da je čak trećina tog monumentalnog platna potpuno prekrivena crnom bojom, verovatno pigmentom dobijenim od čađi.

Skoro tačno vek kasnije, 1915. godine, Maljevič slika prvu apstraktnu sliku Crni kvadrat, koju danas s pravom smatramo prvom „poslednjom slikom”. Delo koje je preispitivalo ne samo granice slikarstva, već umetnosti uopšte, i delo koje je ujedno bilo i najava političke revolucije. Nekoliko godina kasnije Aleksandar Rodčenko nastavlja tim putem slikama crno-na-crno, ispitujući granice slikarskog medija kroz minimalne razlike u fakturi, teksturi i refleksiji svetlosti.

Jedno od najznačajnijih antiratnih dela dvadesetog veka – Gernika, Pabla Pikasa – takođe je naslikano samo crnom i belom bojom. Tokom pedesetih i šezdesetih godina Ad Reinhardt slika monohromne Crne slike, koje se smatraju početkom radikalne apstraktne umetnosti i minimalizma. Frank Stella pravi seriju od 24 Crne slike, koje danas smatramo vrhuncem minimalističke umetnosti…

Na izložbi u MSUB, pored videa Povratak crnog kvadrata, publika može da vidi i moj slikocrtež Šuma (po Maljeviču), koji pripada istom ciklusu i nastaje kombinacijom različitih vrsta crne boje, od japanskog tuša (sumi) do vrlo apsorbujuće mat akrilne crne boje. U ovom radu direktno na dvodimenzionalnoj površini platna prepliću se i sudaraju – figuracija, odnosno prikaz pejzaža koji se koristi linearnom i atmosferskom perspektivom, i geometrijska apstrakcija prikazana kroz rigidnu ravnu ivicu kvadrata. Ovim delima želeo sam da otvorim prostor za brisanje linearnog i hijerarhijskog posmatranja stvarnosti, granice između pravila prednjeg i pozadinskog plana, apstrakcije i naracije.

Povratak crnog kvadrata je takođe, kako se navodi, „meditacija o prošlim, sadašnjim i mogućim budućim vojnim katastrofama“. Živimo u civilizaciji u kojoj ratovi nikada ne prestaju, niti se ikako nazire globalni mir. Imajući to u vidu, u kom umetničkom smeru vas vodi razmišljanje o vojnim katastrofama?

– Ovde moram da citiram već bezbroj puta citiranu izjavu Alberta Ajnštajna na pitanje o Trećem svetskom ratu: „Ne znam kojim oružjem će se voditi Treći svetski rat, ali znam da će se u četvrtom ratovati toljagama i kamenjem.” Čini mi se da ovu izjavu treba iznova ponavljati u nedogled.

Živimo u dobu konstantnih pretnji: klimatskih promena, upotrebe nuklearnog naoružanja, novih smrtonosnih pandemija… Sažeto, na korak smo od masovnog globalnog odumiranja, a trenutne političke elite, na svim stranama, deluju kao da im je cilj da se taj proces dodatno ubrza. Uz sve veću globalnu nejednakost, koja trenutno samo raste, deluje mi da srljamo u ćorsokak.

Nažalost, veliki broj naučnih zajednica, aktivista, umetnika već dugo na različite načine govori o svim ovim problemima, ali kao da smo svi oguglali na upozorenja. A tekstovi, studije, umetnička dela na ovu temu postaju samo dodatni sadržaj na internet portalima i društvenim mrežama, kojima posvetimo minut pažnje, like ili share, i sve se nastavlja po starom.

Sama izložba u središte stavlja odnos ličnog i političkog. Kako vi lično gledate na ovaj odnos u vašem radu?

– Serija radova Povratak crnog kvadrata nastaje kao treći deo neformalne trilogije koju još čine projekti The Plot (Zaplet) i Psychopolitics (Psihopolitike). U radu The Plot (2017–2021) koristio sam fragmente koje sam preuzeo iz različitih kinematografskih ostvarenja nastalih u periodu Hladnog rata od strane velikih filmskih produkcija „zapadnih sila” (SAD, Velika Britanija).

Njih sam crtao na listovima knjiga, mapama i enciklopedijama pisanim i izdatim tokom istog perioda na teritoriji SFR Jugoslavije, koje za temu imaju teorijsko promišljanje socijalističkog uređenja, odnosno predstavljaju kartografske dokumente gradova, granica, država i kontinenata.

Sa druge strane, u seriji radova Psihopolitike (2021) crtao sam tušem na naslovnim stranama dnevnih novina Politika, objavljenim tokom 2020. godine. Motivi korišćeni za crtanje su kadrovi iz televizijske serije Zona sumraka (The Twilight Zone, 1954–1964). Odabrane sekvence u krupnim planovima prikazuju aktere u stanju zbunjenosti, straha i panike.

U recentnoj seriji radova kao podlogu sam koristio Vojne enciklopedije. To su knjige koje, sortirane po abecednom redu, beleže i definišu bogatstvo militantnih pojmova, istorijski razvoj vojne industrije, vrste i tipove naoružanja, kao i pristupe vazdušnim, kopnenim i pomorskim oblicima ratovanja…

Dakle, bilo da je reč o promišljanju prošlosti kroz problematiku Hladnog rata i Jugoslavije tokom tog perioda, sadašnjosti u trenutku COVID pandemije, ili budućnosti kroz poslednju seriju radova koja se koristi upravo referencama iz naučnofantastičnih filmova, mogu samo da zaključim da je granica između politike i ličnog u mom radu vrlo zamagljena. Ne znam da li je to dobro ili ne, ali prosto je tako.