Konjanici kao bogovi i heroji

Vojin Matić: DETINJSTVO NARODA (13)

Ukazujući na karakteristične otpore prema novim otkrićima i saznanjima u okviru napretka naučne misli, Vojin Matić (1911-1999) u knjizi „Detinjstvo čovečanstva“ (Službeni glasnik), čije delove uz dopuštenje izdavača objavljujemo, aktualizuje pitanja mitske prošlosti, budući da se mnogi odgovori ne odnose isključivo na arhaičnu i tradicionalnu kulturu već i na savremenu civilizacijsku epohu. Društvo i pojedinci su se, kao što je poznato, oduvek poznatim mehanizmima tvrdokorno branili od prodora i uticaja novih istina, koje su dovodile u pitanje dotadašnja shvatanja i važeće predstave. Zato je recepcija novih saznanja uvek vezana za savladavanje i prevazilaženje izvesnih otpora i strahova.

Slovenski i helenski mitovi o otimanju, raptusu, ne razlikuju se samo odnosom prema otetoj devojci, što je u slovenskom mitu osnovni cilj, nego i vrstom ugrabljene životinje: u Helena su najvažnije krađe goveda, a u Slovena se podvizima kradu ili zaslužuju konji, koji za njih imaju sasvim drukčiju ulogu. Bogovi-heroji Slovena i Germana su ljuti konjanici. Svetovidovo svetilište u Retri i Troglavljevo u Šćećinu imalo je belog, odnosno crnog konja kao svetu životinju, koja se osedlana koristila u ritualu i ratnom pohodu, kad je bez jahača išla s vojskom. Zmajeviti konji imaju značajnu ulogu kako u ruskim skaskama, tako i u našim pripovetkama i pesmama. U početku, možda još u praslovensko vreme, Sloveni su konja najverovatnije ritualno krali iz rodova s kojima su sarađivali. To bi značilo da su se Heleni doselili kao stočari sitne stoke i krava, i obredno ih grabili među sobom, ali su u grabljenju kretali i na istočni Mediteran, pa i na udaljeni Kavkaz. Tragovi tih grabljenja ostali su nam u mitu koji je, verovatno, evoluirao naporedo s obredima, ali se nije izgubio ni onda kada su obredi nestali.

Kao što u nas paunice kradu zlatne jabuke i carev sin za njima traga, tako u ruskoj priči „Konjić Grbonjić“, konj, sjajan kao sunce, gazi seljaku žito. Heroj naših pripovedaka, osim paunica, koje očigledno predstavljaju neku pripitomljenu totem-pticu, često traži, kao i u navedenoj ruskoj priči, određenog zmajevitog konja koji mu pomaže u podvigu.

Obrednu razmenu goveda i ovaca, kao svetih životinja, izvodili su Sloveni najverovatnije u okviru plemena i bliskih rodova, a konje su, kao i neku vrstu ptica, koje se javljaju kao paunice, dovodili iz dalekih krajeva, zajedno s njihovim, kao i u helenskim pričama, sveštenicama koje su ih gajile.

Konj je pripitomljen u okviru tripoljske kulture na Kubanu, negde između 2000. i 1200. godine pre naše ere, a odatle se njegov kult širio na sever, prema skandinavskim zemljama, i na jug, preko Mitanije, među iranskim narodima, pa dalje u Mesopotamiji i Egiptu. Konj se najpre prezao u „kibitku“, neku vrstu pokrivenih čeza, poznatih na celom starom Srednjem istoku, a iz nje su se razvila borna kola, koja srećemo sve do grčkih i rimskih vremena. U Iranu su pripitomljene krave, koze, ovce i polumagarci takođe prezani u dvokolice, a odatle je, preko Kavkaza, običaj njihovog pripitomljavanja prenet u druge krajeve. Zooarheološki je ustanovljeno da su se goveda tamo počela mešati s turom. Na sličan način počeo se mešati kubanski konj s iranskim magarcima. Izgleda da su razni drugi narodi, po ugledu na kibitku, počeli prezati svoje svete životinje, pa i one nepodesne za vuču, i na taj način su najverovatnije nastale ikone na kojima zmajevi, lavovi, zmije, delfini i ptice vuku kola. Od svih kola sačuvala su se samo volovska, dok su druga ostala u legendama.

Kraj