Između više čekića i više nakovanja

Ovaj tekst (pisan 1991, op. ur.) o čudima sporazuma i nesporazuma između Hrvata i Srba neće se baviti problemom rata, okupacije i borbama protiv okupatora i njegovih pomagača, niti samim višestrukim građanskim ratom. Skromna nam je želja da ukažemo na neke važne i prelomne tačke u tom razvoju i da podsetimo da nam se scena iz vremena 1941-1945. može ponoviti.
Pravog međunacionalnog rata među narodima jugoslovenske zajednice u istoriji nije bilo; bilo je samo marginalnih sukoba, i to sa pozadinom koja nije bila u pravom smislu nacionalna. Na primer, nasilja vršena nad hrišćanima, a to znači nad Srbima i nad Hrvatima u Bosni i Hercegovini u toku neka četiri veka, ne mogu se svesti na muslimansko-pravoslavne i muslimansko-katoličke sukobe. Prema veri su otomanski upravljači bili relativno trpeljivi, bar u izvesnim trenucima svoje istorije, a s druge strane – pravog nacionalizma u XV veku nema još uvek ni kod Srba, a kamoli kod Hrvata u Bosni. Ni kod turske vlasti!
Borbe makedonskog naroda protiv Srba, ili Srba protiv makedonskog naroda kao celine, nije bilo ni pre ni posle 1912. godine. Kao što je ispravno rekao jednom prilikom dr Aleksa Đilas, greška Srba prema Makedoniji bila je u tome što su oni verovali da daju svoju krv za oslobođenje Srba, za koje su mislili da predstavljaju maltene većinu Makedonije, a ne da su želeli da „pokore“ Makedoniju i Makedonce. Između Hrvata i Srba nema kolektivnih krvavih obračunavanja sve do vremena 1941-1945.
U toku života i borbe Srba u Ugarskoj, Austriji, Austro- Ugarskoj, Srbi trpe žestoki pritisak Katoličke crkve i hrvatskog mitološkog nacionalizma, ali ih često uzima u zaštitu Austrija, Habzburško carstvo.
U toku četiri godine Drugog svetskog rata, pored borbe protiv okupatora i borbe između naoružanih grupa u jugoslovenskim oblastima, postoji i jedan specifičan rat, rat između Hrvata i Srba, ali na teritoriji Pavelićeve Nezavisne Države Hrvatske. To je vrlo značajna napomena, jer u klasičnoj antisrpskoj propagandi velikog broja Hrvata, hrvatsko-srpski odnosi svode se olako, površno i nepametno, na odnos između Srbije i Hrvatske. Vrlo dugo vodi se propaganda, skoro dva veka, da su Srbi u Bosni, ne samo u Hrvatskoj, došljaci, ali ne kao Srbi nego kao Vlasi koji su se popravoslavili i posrbili. Zaboravljaju da je Pravoslavna crkva generalno, čak i izvan oblasti Srba, nesposobna za prozeletizam.
Ovaj jedini rat hrvatsko-srpski u NDH počinje odmah po padu jugoslovenske države 1941. i traje u punom jeku više meseci, ali jenjava dosta brzo iz više razloga. Prvo, srpska naselja se organizuju za otpor; potom nemačka okupaciona sila uviđa da je taj genocidni nalet na Srbe kontraproduktivan; umesto da Srbe „kazni“ i „umiri“, kao što se može reći za nemačku okupaciju u Srbiji, ustaška klanja, potpuno genocidnog karaktera, prirodno organizuju Srbe protiv NDH, ali i protiv Hrvata, odnosno protiv bilo kakve hrvatske nezavisne države. U ustaški genocid ulazi i italijanska okupaciona sila, stavljajući se potpuno na stranu Srba kao naroda i na stranu tamošnjih četnika kao oružane snage koja treba da bude pretnja za Hrvate u dužem periodu.
Međutim, sredinom 1942. godine nastaju značajne promene na teritoriji NDH, nastaju masovna primirja između lokalnih četničkih komandanata i vlasti NDH. U skoro svim delegacijama NDH, ili u većini tih delegacija, koje pregovaraju s četnicima, nalaze se i predstavnici ustaške vlasti. Ne samo domobranski oficiri i predstavnici lokalne vlasti! To veliko iskustvo je pokazalo – a to se još ne koristi u današnjim prilikama – da ustaška vlast u NDH ne može da pobedi Srbe ni srpske četnike, ali ni srpski narod i njegovi četnici u oblastima Bosne i Hrvatske ne mogu da pobede vlast NDH, i pored italijanske pomoći. Vlast NDH imala je, istina, podršku nacističke Nemačke, ali ona nije bila takva da je ustaška vlast mogla da pobedi četničke snage, utoliko pre što ove nisu htele i nisu mogle da idu do kraja.
U tom dugotrajnom međusobnom klanju Hrvata i Srba na teritoriji NDH, i izvesnom marginalnom učešću italijanske i nemačke okupacione sile, pojavio se još jedan činilac izvanredne važnosti, jedno pravo čudo u odnosima Hrvata i Srba: partizani, Narodnooslobodilačka vojska, pod vođstvom Komunističke partije Jugoslavije. To je verovatno, bar do sada, pravo čudo u odnosima Hrvata i Srba. Iako se ne može reći da su, nasuprot Srbima koje organizuje NOV u borbi protiv NDH, okupatora i srpskih četnika, Hrvati pohrlili u partizanske redove, ipak od sredine 1943. Hrvati kreću masovnije u Dalmaciji – u partizane. Glavni ljudi hrvatskih partizana, kao Vladimir Bakarić, uvek su priznavali da je zadugo partizanski pokret na izvestan način bio srpski. Tek sa omasovljenjem partizanskog pokreta u Dalmaciji, on postaje u neku ruku srpsko-hrvatski, ili čak i jugoslovenski. U pogledu vodećeg kadra, NOV je bila uvek „jugoslovenska“ po svom etničkom sastavu, ali tu je reč o Partiji, a ne o narodima. Izuzetno jadna bila je situacija u Makedoniji, na Kosovu, i čak dobrim delom i kod bosanskih Muslimana, sve do poslednjih meseci rata.
Ono što će biti ovde interesantno, to su još dva zapažanja o tom razvoju za vreme rata. Bez obzira koliko polako i površno hrvatske snage odlaze u partizane, Pavelićeva vojska nije se osipala kao što bi se očekivalo na kraju rata. Sredinom 1943, ona je imala više od 200 hiljada vojnika, iako su dve trećine, prema Pavelićevom izveštaju samom Hitleru, bile pod posrednom ili neposrednom komandom nacističke vojne sile. Međutim, maja 1945, prema svim podacima koji su objavljeni, polovina te Pavelićeve vojske otišla je u emigraciju, zajedno sa ustašama. Niti su vodili borbe pred Zagrebom, niti su prilazili partizanima.
S druge strane, kao politički činilac pojavljuju se i muslimani. Njihova inteligencija, najboljim delom još 1941. godine, reaguje protiv ustaških klanja i to javno, iako na uzdržljiv način.
Nastavlja se