Komunisti proglasili da je nacionalno pitanje rešeno

Ali, s druge strane, bilo je politike evolucije i kod Hrvata, verovatno zahvaljujući prvenstveno ličnosti Vladka Mačeka koji je bio daleko realniji i uravnoteženiji politički čovek nego Stjepan Radić. Polako je prodirala ideja o federalizmu kod najjače srpske opozicione stranke, Demokratske stranke Ljube Davidovića i Milana Grola. Ovoj stranci, kao i inicijativi Dragoljuba Jovanovića, „levog zemljoradnika“, treba zahvaliti što je došlo do političkog približavanja celokupne opozicije, pa je iz tog približavanja proizašao i Narodni sporazum od oktobra 1937, koji su potpisali Maček i Adam Pribićević, potom Aca Stanojević, Davidović i Jovan Jovanović.
To je prvi znak priznavanja hrvatske državnosti, jer je tim sporazumom predviđena osnovna promena u zemlji, odnosno načelo utvrđivanja novog ustava većinom Srba, većinom Hrvata i većinom Slovenaca. I knez Pavle kao regent sledio je 1939. tu liniju vraćanja hrvatske državnosti uspostavom Banovine Hrvatske. Cela ta evolucija krunisana je federalističkim sistemom koji je konačno uspostavila Komunistička partija Jugoslavije novim ustavom od 1946. Ovim činom nije vraćen državnopravni položaj samo Hrvatskoj, nego je uspostavljen državnopravni položaj i republikama koje ga nisu imale istorijski, kao Slovenija i Makedonija.
Međutim, Komunistička partija nije razumela pojavu ustaške hrvatske države 1941. godine. Bez obzira na to što je ona po prirodi stvari i po međunarodnim uslovima ponela najbedniji oreol saradnika nacizma, ostaje za nas ipak činjenica da je ideja o posebnoj hrvatskoj državi izvan Jugoslavije postojala kao snažna ideja i da ju je i 1941. hrvatsko javno mnjenje videlo kao takvu u prvo vreme posle proglasa aprila 1941. od strane nacista. Nasuprot ovoj stvarnosti, jugoslovenski komunisti, posebno srpski, stali su na stanovište da je ustaška država samo accident hrvatske i jugoslovenske istorije, i da je nju, kao posebnu hrvatsku ideju o državi, za sva vremena pobedila Komunistička partija, odnosno njena front-organizacija, partizanski pokret. Iz te političke greške ušlo se posle Drugog svetskog rata u druge dve opasne greške: sva nasilja, učinjena od drugih oružanih jedinica na prostoru okupirane Jugoslavije, za vreme Drugog svetskog rata, izjednačena su u zlu s hrvatskim ustašama, i tako se ustaški genocid gubio u opštem napadu na „četnike“ i druge vojne jedinice. S druge strane, žrtve ustaša svedene su na „fašističke žrtve“ koje su, po nacionalnosti, shvatane kao anonimne. Tim greškama komunističke politike došla je i jedna posebna od strane srpskog javnog mnjenja: insistiranje na megalomanskim brojevima svojih žrtava. Bilo je preterivanja s brojevima žrtava i kod drugih naroda, ali ta preterivanja nisu izazivala pojačanje nepoverenja i sukobe.
Poznato je da, nasuprot zapadnim narodima, i Nemcima, koji beleže što mogu tačnije svoje žrtve, mali i posebno balkanski narodi vide svoju istorijsku ulogu samo u „velikim brojevima“. Tako je broj pobijenih Srba u ustaškoj državi stalno uvećavan, iako nikada kao broj srpskih žrtava nego kao broj ustaško-fašističkih žrtava. Iz tog razvoja nastala je jedna potpuna konfuzija: s jedne strane, pravi genocidisti, ustaše, izbegli su usamljeno mesto na optuženičkoj klupi; s druge strane, lažno uvećavani broj srpskih žrtava ogorčavao je hrvatsko stanovništvo ma kog političkog pravca ono bilo.
Naravno, najveći greh komunističke politike na nacionalnom planu bio je u tome što, iako je Jugoslavija proglašavana od zapadnih stručnjaka za „liberalni komunizam“, ta zemlja nije samo doživela ma kakav oblik prave demokratije nego o nacionalnom pitanju nije se moglo raspravljati, jer bi se dovela u pitanje „pobeda“ i „rešenje“ u nacionalnom pitanju, kako su to videli jugoslovenski komunisti. Činjenica, pak, da je sedamdeset odsto članova Saveza komunista u Bosni, po kazivanju Radovana Karadžića, bilo, verovatno do sedamdesetih godina, po nacionalnosti srpsko, kazuje da je fenomen komunističke diktature uvek bio povezivan sa fenomenom srpskog nacionalizma, iako se u Titovoj Jugoslaviji on najmanje razvijao, u poređenju s hrvatskim i slovenačkim, bar do sedamdesetih godina.
Jedan od najvećih nedostataka srpske nacionalne politike između dva rata, posebno posle 1989. godine, bio je nedostatak strpljivosti i sposobnosti za političku borbu u oblastima gde je stanovništvo bilo mešano, kao što je slučaj s Hrvatskom i Bosnom. Takav je bio slučaj i između dva svetska rata, gde se s više strpljivosti i više pravog dijaloga i kompromisa mogao relativno urediti odnos Srba i Hrvata. Ali činjenica da su izvesni ratovi Srba u prošlom veku bili uspešni, a da su najviše dali rezultata ratovi od 1912. do 1918, stvorila je utisak kod Srba da su samo ratovi činilac koji odlučuje o naciji, državi i o prosperitetu. Tome je neobično jako doprineo i Titov pokret posle rata koji je celokupnu svoju herojiku zasnivao na vojničkoj pobedi „nad fašizmom“, a srpske mase su to shvatale kao svoju pobedu.
Nastavlja se